3. Świat duchów

W filozofii od dawna stwierdzano niemożliwość empirycznego poznania wielu spraw duchowych. Nie uprawniało to jednak do jej zakwestionowania. Soren Kierkegaard zauważył, że jedynie "zarozumiała mądrość" uznaje tylko to, co widzi oczyma ciała.
W każdej kulturze można znaleźć silne przekonanie w jakąś formę istnienia "po śmierci". Świat duchów jest różnie przedstawiany i różnie opisywany.
Wierzenia dotyczące świata duchów można podzielić na trzy grupy, ze względu na religijne ujęcie tego zagadnienia: jedni zapełniają zaświaty duchami, cieniami, które przedłużają życie zmarłemu na ziemi (tak jest np. w religiach animistycznych, czy w starożytnych cywilizacjach Bliskiego Wschodu); inni uznają, że śmierć prowadzi do włączenia się w jakąś Całość (religie Indii), a inni jeszcze otwierają się na zmartwychwstanie (religie Księgi: judaizm, chrześcijaństwo, islam).
a. Królestwo cieni
Klasyfikacja świata niewidzialnego Afrykanów, rozciągającego się między człowiekiem a Bogiem Najwyższym, pozwala wyróżnić w nim: - duchy zmarłych przodków, pośredniczące między żywymi ludźmi a bogami; - złe moce pochodzenia ludzkiego, w rodzaju przywidzeń i upiorów ludzi zmarłych nagłą śmiercią (otrutych, zabitych, topielców, wisielców, porażonych piorunem innych), pogrzebanych bez należnych im obrzędów; - półboskie twory przyrody i antro- czy zoomorficzne wytwory ludzkiej wyobraźni (karły, olbrzymy, ludojady i wilkołaki); - małe bóstwa opiekuńcze poszczególnych osób; - bogów sprawujących kontrolę nad poszczególnymi sferami wszechświata.
Duchy są niewidzialne, lecz mogą się ukazywać pod postacią ludzką i tak można doświadczyć ich działań. Jedni twierdzą, że duchy stworzyły same siebie; inne, że się rozmnożyły, a jeszcze inni duchy są pozostałością po zmarłych istotach ludzkich. Ponieważ są niewidzialne, uważa się je za wszechobecne. Są w stanie zbiorowej nieśmiertelności. Już nie są "żywymi umarłymi", które odczuwają więź ze swoimi bliskimi, pomimo swej śmierci. Do piątego pokolenia zmarli znajdują się w innej kategorii niż kategoria duchów - są "żywymi zmarłymi", gdyż proces ich umierania nie uległ zakończeniu. Potem tracą one swe imię, są już "obcymi", a zdarza się, że umieszczone są pośród rzeczy. Ich cechą ontologiczną jest ich depersonalizacja, gdyz tworzą zbiorowość. Nie są z natury ani złe, ani dobre. Mają znaczenie dwojakie: jako duchy orędownicze w stosunkach z bogami oraz jako wyznacznik znaczenia społecznego władzy wynikającej z primogenitury - władza należy do nich, gdyż przodkowie są starsi od najstarszych żywych, stąd władza starszych jest sprawowana w ich imieniu.
W świecie duchów niektóre ludy podkreślają rolę duchów-karłów i duchów-olbrzymów. Duchy gnomiczne wyobraża się często pod postacią nikłych i przezroczystych przywidzeń, które dostrzec mogą jedynie wybrani ludzie. Czasem są traktowani jako pierwsi mieszkańcy danej okolicy, gospodarze kraju, czasem jako pierwszych kowali, którzy potrafili wykorzystać właściwości ognia. U ludów Akan nazywa się je "mmoatia". Aszantowie wyobrażali je sobie jako półmetrowego wzrostu gnomów, o czarnym, czerwonym bądź białym ubarwieniu skóry, z odwróconymi stopami i porozumiewających się za pomocą gwizdów.
Duchy-olbrzymy pojawiają się również często. U ludu Tura z Wybrzeża Kości Słoniowej nazywa się ich "sena" - mieszkają w wielkich jaskiniach i w świętych bębnach. U Sara w Czadzie pomagają przy narodzinach dziecka i sprzyjają kiełkowaniu prosa. Aszantowie wierzę, że olbrzym "sasabonsom", wysoki, owłosiony, z dzikimi oczami i ze zniekształconymi stopami, ma dwie twarze skierowane na boki, przesiaduje wśród gałęzi drzew "odum", a swych długich nóg używa do potrącania myśliwych.
Hierarchia afrykańskiego świata duchowego jest niezwykle interesująca. Istota Najwyższa jest nieznana, daleka i jakby nieobecna w codzienności. Rolę bezpośrednich duchów, z którymi dzieli się los ludzki i którzy wplątani są w całą gamę spraw codziennych, pełnią bóstwa niższe i duchy, a także "żywi zmarli". W każdym razie człowiek pozostaje zawsze blisko tego, co duchowe i żyje w sąsiedztwie nadnaturalności. Śmierć nie jest pełna do chwili, gdy członkowie rodziny lub plemienai pamiętają imię zmarłego - dlatego wzywa się ich imię, czci, a tak podtrzymuje ich życie, a nawet z nimi łączy.
"Ka" u Egipcjan, "eidolon" u Greków, "manes" u Rzymian, "refaim" u Hebrajczyków, "fravasi" u starożytnych Persów - to postacie duchowe, części duszy, zasady życiowe, odbicia zmarłych, które nie ulegają zniszczeniu, utrzymują kontakty z żywymi. Dlatego wielu odwołuje się do nich, gdyż "czuje" ich obecność i bliskość, a także zna możliwości nawiązania kontaktu z nimi. Podstawowe stwierdzenie współczesnej doktryny spirytystycznej, że istneije ciało magnetyczne, sformułowane zostało w starożytnym Egipcie. Egipcjanie wierzyli w rodzaj "odbitki" istoty niewidzialnej, którą nazywali "Ka", a która współistnieje w człowieku razem z ciałem i nieśmiertelną duszą. Dusza ("Ba") w chwili śmierci podejmuje długą podróż poprzez sfery światów wyższych, a potem wciela się w jakąś inną postać ludzką. Owa "odbitka" ("Ka") z chwilą odejścia duszy pozostaje w śmiertelnych szczątkach tak długo, jak te ostatnie nie ulegną zniszczeniu. "Ka" przechodiz w figurkę wkładana do grobu zmarłego, która go "ogarnia", zyskując siły magiczne i cudowne. Wiara w nieśmiertelność była w Egipcie obecna w postaci bardzo silnego przekonania, a wskazywały na to zarówno drobiazgowe zabiegi przy konserwacji ciała, które w żadnym wypadku nie mogło być okaleczone, jak i piramidy - grobowce, budowane z wielkim wysiłkiem, lecz równie starannie i pilnie.
W religii starożytnych Chin złe duchy określano ogólnym mianem kuei, oznaczającym także dusze zmarłych. Później nazywano je szen (duchy niebiańskie) i cz'i (duchy ziemne). Poźniej świat demonów znacznie się zagęścił. Pojawiło się ośmiu psotnych braci (jeu-kuang); rozliczne echa (wang-ling) przybierające postać dzieci o długich włosach i naśladujących ludzki głos dla straszenia podróżnych; duchy skał (wang-siang) pożerające ludzi; demony bezgłowe (k'u-kuang); demony gór (fang-ling); bagien (wei-t'o); bogini suszy (Pa, córka Żółtego Cesarza); demony epidemii poddane Władczyni Zachodu oraz dusze opuszczone (li). Znacznie rozwinęło się czarownictwo, praktykowane przez wu (czarowników), którzy oddalali demony z domostw, przepędzali choroby, dokonywali egzorcyzmów. Zwykle wiedźmy i czarownicy działali w stanie opętania, transu spowodowanego wstąpieniem w nich demona, ducha lub ducha osoby zmarłej. Opętani nazywali się ling-pao: ich ciała zachowywały kształt ciała czarownicy, ale serca były sercem boga. Za pośrednictwem mediów i pisma automatycznego można się uczyć od zmarłych Drogi, jak głosi księga "Tao-to King".
W Japonii duchy zmarłych, "kamis", nadal mieszkają wraz z żyjącymi. Ta bliskość duchów umożliwia kontakt z nimi, dzielenie życia i problemów, a także wzmocnienie, gdy przychodzi czas trudniejszy.
b. Włączenie się w uniwersalną Całość
W Indiach reinkarnacja pojawiła się wraz z interpretacją świata dokonaną w "Upaniszadach", czyli około VIII wieku przed Chrystusem. Doszła do głosu wówczas teoria sansary, czyli wiary w reinkarnację, w "kołowrót wcieleń". Już w eposie narodowym Hindusów, znanym jako "Ramajana", jest mowa o Dżanace - władcy króla Widehy. Wierzył on, że przez przestworza dusza przedostaje się do nieba jako ogień ofiarny, stamtąd zaś pada wraz z deszczem na ziemię. Z gleby przedostaje się do roślin, a z nich do ciał zwierząt i ludzi. Do ciała kobiety przechodzi zaś wraz z nasieniem mężczyzny. Deifikacja księcia Ramy, męża Sity, porwanej przez demona Rawanę na Cejlon, którego losy opisuje "Ramajana", i utożsamienie go z bogiem Wisznu miało duże znaczenie dla rozwoju hinduizmu.
W "Upaniszadach", zachowujących jeszcze motywy rytualne i mitologiczne, pojęcie "brahman" było rozumiane jako punkt wyjścia rozważań nad zagadnieniem pochodzenia człowieka i życia w ogóle oraz cel, do którego się dąży, tj. tajemnica ukrytej podstawy wszelkiego bytu. Brahman, jako początek i dusza świata, została utożsamiona z atmanem, pierwiastkiem życia, podmiotem widzenia, słyszenia i myślenia. "Upaniszady" rozumiały ponadto atman (brahman) jako "kierownika wewnętrznego" w człowieku i zwierzęciu, a nawet w zjawiskach otaczającego świata, jako coś ponadzmysłowego, wolnego od śmierci. Istniał także pogląd, że siedzibą żyjącego zawsze atmana jest przemijające ciało i że atman podlega cierpieniu i radości tylko wówczas, gdy przebywa w ciele. Uwolnione od niego trwa w doskonałej szczęśliwości. Już legendarny mędrzec starożytny, Jadżniawalkija, żyjący w drugiej ćwierci I tysiąclecia przed Chrystusem, miał dojść do wniosku, że wszystkie potęgi świata zjawisk, nie wyłączając bogów, są w istocie manifestacjami jedynego atmana świata, zakłada więc, że atman jest identyczny z brahmanem.
W hinduizmie istota ludzka jest mikrokosmosem ściśle powiązanym z makrokosmosem, pojmowanym cyklicznie jako wielkość nieskończona, a oba podporządkowane są odwiecznemu prawu, które rządzi porządkiem universum i egzystencją ludzką. To prawo wyrażają słowa: "Ten sam strumień, który płynie dzień i noc w moich żyłach, płynie także poprzez świat".
Kosmos sam w sobie jest wieczny, ale znajduje się w stanie nieustannych przemian. Przemiana energii w nazwach i formach jest dla hinduisty czymś, co nazywa "namarupą", a co sprawia, że ulegamy złudzeniu (mai) rzeczywistego istnienia różnorodności. Tymczasem wszelka rzeczywistość jest jednorodna, a nie pluralistyczna. Wszystkie żyjące istoty, poczynając "od boga Brahmy o czterech obliczach, aż do źdźbła trawy", mają odwiecznie nieśmiertelne dusze, które przyobleczone są w materialne ciała. Dusze te mogą przechodzić z jednej egzystencji w drugą, zgodnie z prawem przyczyny i skutku. Każdy czyn wywołuje swoje owoce (karma). Człowiek akumuluje coraz więcej dobrej lub złej karmy i ciężar ten wnosi w kolejne egzystencje. Ponieważ jednostka pozostaje w ścisłym związku z całością kosmosu, to gdy np. przekroczy obowiązki swojej kasty, wówczas cały kosmos jest zagrożony. Reinkarnacja jest więc jednym z elementarnych praw składających się na prawo dharmy, które jest przejawem rządzącego światem prawa przyczynowości. Termin "dharma" dotyczy ustalonego porządku i związanych z nim norm, których zachowanie uzależnione jest od podmiotu, przedmiotu i okoliczności. Stąd też odrębna dharma obowiązuje ucznia bramińskiego studiującego święte księgi, a inna ojca rodziny wielodzietnej, czy też namaszczonego władcę.
Dla hinduisty realnie istniejącym jest nie świat zewnętrzny, lecz świat wewnętrzny, duchowy, czyli Bóg (Brahma) i dusza (atman). Duchowe, człowiecze "ja" nie jest samoistne, gdyż atman jest Brahmanem. Koło narodzin, śmierci i ponownych narodzin (samsara) zostaje przerwane tylko wówczas, gdy człowiek przez oświecenie (samadhi) wyrywa się z iluzji, że świat przyczyn i skutków jest rzeczywistością. Musi więc przestać przywiązywać się do owoców swych czynów. Egzystencja doczesna jest więc czymś w rodzaju uwięzienia Absolutu w okowach postrzegalności. Absolut nieskończenie "powielony" w bytach uwalnia się z więzów doczesności dokonując aktu samopoznania. Może się to stać na drodze wyrzeczenia (tjaga) i ascezy (tapasja) lub poprzez podejmowania działania w różnych płaszczyznach doczesności, w zgodzie z normami zacności. Od "kołowrotu istnień" (sansary), uwalnia człowieka mukti (zbawienie). Osiąga się je samemu, osobiście, gdy zrozumie się dogłębnie, że "ja" i "nie-ja" to jedno i to samo. Religia polega więc w istocie na silnej wierze w samego siebie.
Hinduistyczna doktryna czasu cyklicznego zobrazowana jest za pomocą "koła o dwunastu szprychach". Jedna tzw. maha-juga, składająca się z czterech niejednakowej długości jug, trwa, wg starożytnej Księgi Manu i "Mahabharaty", 12 tysięcy lat. Krita-juga, czyli świt każdej nowej jugi, ma trwać 4000 lat plus 400 lat owego "świtu" czy "jutrzenki" oraz drugie tyle lat "zmierzchu". Treta-juga ma trwać 3000 lat plus odpowiednie "świty" i "zmierzchy", analogicznie trwa dwapara-juga (2000 lat) oraz kali-juga (1000 lat). Hinduiści są przekonani, że temu "skracaniu czasu" poszczególnych jug towarzyszy również stopniowe "skracanie" życia ludzkiego, rozluźnienie obyczajów i regres intelektualny oraz moralny. Tysiąc maha-jug tworzy jedną kalpę, a z kalpy na kalpę przenoszą się dzieje. Pośród tych zawiłych obliczeń ważne jest twierdzenie, że nawet najdłużej żyjący bogowie nie są wieczni oraz że nic właściwie nie zdoła wyczerpać ani ogarnąć czasu.
M. Eliade twierdzi, że spekulacje indyjskie na temat czasu cyklicznego wskazują wyraźnie na odrzucenie historii jako takiej. Stwierdza on m.in.: "Koncepcja czterech juga przynosi w istocie nowy element: wyjaśnienie (i w rezultacie uzasadnienie) katastrof historycznych, stopniowej dekadencji biologicznej, społecznej, etycznej i duchowej człowieka. Czas, przez to samo, że jest trwaniem, czyni kondycję kosmiczną a implicite kondycją ludzką - coraz bardziej dotkliwą. Przez sam fakt, że obecnie żyjemy w kali-judze, a więc w 'wieku ciemności', który rozwija się pod znakiem rozprzężenia i ma się zakończyć katastrofą - przypada nam w udziale więcej cierpień niż ludziom z poprzednich wieków" (M. Eliade, Traktat o historii religii, wyd. OPUS, Łódź 1993, s. 187 - 188).
Buddyjska doktryna ponownych narodzin nie obejmuje wiary w duszę, co ją odróżnia od podstawowej doktryny hinduizmu. Nie istnieje odwieczne "ja" jako podstawa stanów materialnych i duchowych. Podmiotem transmigracji jest, w rozumieniu buddyjskim, nie dusza, lecz zespół wytworzonych, bądź umocnionych w poprzednich egzystencjach, dyspozycji psychofizycznych. One to kształtują nową osobowość w oparciu o "historię" poprzednich wcieleń. Wyzwolenie nie sprowadza się więc do wyzwolenia duszy i nie oznacza, że jednostka zyskuje na pewien sposób wieczną szczęśliwość. Problem nie polega na osiągnięciu nieśmiertelności, lecz na wyjściu poza nią. Jednostka jest skazana na życie, na życie, które ma istotne braki. W tym leży podstawa buddyjskiej nauki o "dukkha", co oznacza dosłownie "zły los", ale powszechnie jest tłumaczone jako "cierpienie". Wszystko co istnieje, jest zbiorem cierpień. Buddyści przyjmują, że nie da się ustalić początku kołowrotu samsary. Dociekania w tym względzie uważane są za jałowe.
Wyzwolenie jest raczej zastąpieniem przemijających stanów osobowości, które tworzą jednostkę, przez stan odwieczny, jakim jest nirwana. W nirwanie nie ma już osoby, gdyż ona jest następstwem połączenia przejściowych stanów osobowości. I dlatego Budda (przynajmniej w buddyzmie therawadinów, tzn. w buddyzmie cejlońskim, burmańskim, południowo-wschodnio-azjatyckim) w zasadzie nie istnieje. Brak jest możliwości porozumienia się z nim, stąd także nie ma modlitw do niego i adoracji. Ceremoniał odprawiany w świątyniach jest raczej sposobem wyrażenia czci wobec mistrza, który odszedł. Prawdziwe wyzwolenie nie obejmuje jednostki, a prawdziwym świętym jest ten, kto nie pragnie ani śmierci, ani życia.
Paradoks tych wniosków można ująć następująco: - istnieje cierpienie, lecz nie ma podmiotu cierpienia; - jest działanie, lecz nie ma podmiotu działania; - jest nirwana, lecz nie ma osoby, która ją osiąga; - istnieje droga, lecz nie ma tego, który nią kroczy.
c. Droga ku zmartwychwstaniu
Religie, które wskazują ludziom po śmierci drogę ku zmartwychwstaniu i życiu wiecznemu, zwane są "objawionymi" (judaizm, chrześcijaństwo, islam).
Według Koranu pojawi się "Dzień" zmartwychwstania, po którym będzie sąd, a ci, "którzy boją się Boga" będą się cieszyć w ogrodzie rozkoszy, podczas, gdy ci, którzy "nie uwierzyli" zostaną zepchnięci do Gehenny, gdzie pozostaną na wieki" (Sura 75 i 39).
U Hebrajczyków wiara w zmartwychwstanie kształtowała się stopniowo. Zmarli udają się do "Szeolu" - podziemnego świata, którego pojęcie odziedziczono po "arallu", "miejscu pobytu zmarłych" u Asyro-Babilończyków. W "Szeolu" istnieje całkowite oddzielenie od świata żyjących, a więc udanie się tam jest podróżą bez powrotu. Władzę nad tym miejscem ma tylko Bóg, który kiedyś zniszczy go wraz ze śmiercią. To dlatego Izajasz mógł stwierdzić: "Ożyją Twoi umarli, zmartwychwstaną ich trupy" (Iz 26, 19); Ezechiel ukazywał Jahwe jako Tego, który osusza wysuszone kości (Ez 37, 1 - 14), a Daniel (100 - 200 r. przed Chr.) prorokował: "Wielu zaś, co posnęli w prochu ziemi, zbudzi się: jedni do życia wiecznego, drudzy ku hańbie, ku wiecznej odrazie" (Dn 12, 2).
Znaczenie śmierci określi dokładnie chrześcijaństwo za pośrednictwem św. Pawła, wiążąc je ze zmartwychwstaniem Jezusa. Pascal wyrazi tę prawdę prosto: "Śmierć bez Jezusa staje się przerażająca, ale z Nim, dla prawdziwie wierzącego jest rzeczą świętą, słodką, radosną".
Trzeba nadmienić, że wszystkie owe "systemy duchów" są obecne w życiu i myśleniu współczesnego człowieka. Najczęściej dokonuje on bowiem wybiórczego synkretyzmu pewnych elementów występujących w różnych kulturach. Celowo taki zabieg dokonuje sie w ramach nowego myślenia w nurcie New Age. Wynika on z faktu niepokoju duchowego związanego z perspektywą śmierci, a jednocześnie ucieczki od prawdy o odpowiedzialności za życie, która wpisana jest w przemijanie człowieka.
Krzyżowanie się w człowieku współczesnym tych radykalnie odmiennych przekonań powoduje, że wiara w duchy i demony, chociaż często wstydliwie skrywana i kamuflowana programowym sceptycyzmem, nie wygasa, a nawet przybiera na sile. Potwierdza to coraz powszechniejszy zwrot ku światopoglądowemu spirytualizmowi - przekonaniu o koniecznym istnieniu świata duchów, niekiedy nawet przy wykluczeniu wiary w Boga. Wyraża się on zarówno wzrostem zainteresowań eschatologią w ramach doktryn religijnych chrześcijaństwa, islamu czy judaizmu, a także powstawaniem i ekspansywną działalnością coraz to nowych grup religijnych i quasi-religijnych, opierających swe systemy wierzeń na własnej, swobodnej interpretacji Biblii, starożytnych filozofii wschodnich, a także często na pseudonaukowych koncepcjach okultystycznych i spirytystycznych.
W okresie trwającego między teologami chrześcijańskimi a przyrodnikami "sporu" na temat interpretacji opisu stworzenia, zawartego w Księdze Rodzaju, w 1875 r., powstało w Nowym Jorku Towarzystwo Teozoficzne. Helena Pietrowna Bławatska (1831 - 1891), która wraz z Henrym Steelem Olcottem (1830 - 1907) była jego założycielką, za cel wyznaczyła mu przybliżenie, pod pretekstem uniwersalizacji religii, myśli indyjskiej - zwłaszcza hinduizmu - zachodniemu audytorium, jako alternatywy wobec chrześcijaństwa. "Tajemna doktryna" Bławatskiej miała stanowić "syntezę nauki, religii i filozofii".
Teozofowie wierzyli nie tyle w nieśmiertelność duszy, ile w nieśmiertelność "boskiego ducha, czyli reiknarnującej się jaźni". Byli przekonani, że kolejne wcielenia pozwalają osiągać coraz wyższe formy doskonałości, aż do uzyskania, drogą ewolucji, formy anioła, który nie potrzebuje dla istnienia ciał widzialnych (fizycznego i eterycznego). Teozofia przeciwstawia chrześcijańskiej teorii zbawienia przez pośrednika (boskiego Odkupiciela), możliwość osiągnięcia zbawienia przez każdego, własnym staraniem. Na myśl teozoficzną składają się systemy wielu starożytnych religii i filozofii.
W kręgu londyńskich teozofów narodził się pomysł powołania do istnienia Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku. W 1877 r. dr Wynn Westcott, londyński koroner, wolnomularz, nabył od dr Woodforda pisany szyfrem manuskrypt, który wcześniej należał do członka Angielksiego Towarzystwa Różokrzyżowców. Za pomocą kodu alchemicznego Westcott zdołał odczytać ów manuskrypt, który zawierał, jak się okazało, pięć rytuałów masońskich. Westcott, wraz ze swym przyjacielem, Samuelem Mathersem, opracował i poszerzył ów tekst, by mógł stanowić podstawę nowego stowarzyszenia masońskiego.
Hierarchia nowo powołanego Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku, stworzona przez Westcotta, zamiast stopni masońskich, posiadała "sefirot", czyli stadia świadomości mistycznej wpisane w kabalistyczne Drzewo Życia. Westcott założył w Londynie w 1888 roku Świątynię Izydy - Uranii Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku, zapraszając Mathersa oraz swego przyjaciela z loży masońskiej, doktora Woodmana, aby dołączyli do niego jako zwierzchnicy nowej świątyni.
Zakon miał być alternatywą wobec chrześcijaństwa i oferował: szczegółowe przedstawienie symboliki Księgi Rodzaju o stworzeniu świata; wiedzę o tym, jak człowiek może ostatecznie stać się podobny Bogu, dzięki spotkaniu i ucieleśnieniu w stanie wizji archetypu drodzenia, który w swym uniwersalizmie, oprócz postaci Jezusa Chrystusa obejmuje także inne zmartwychwstające bóstwa, np. Ozyrysa; nauki duchowe, które nie wymagają wiary, lecz samorozwoju o własnych siłach, i które za punkt wyjścia przyjmują człowieka a nie Boga. W ten sposób narodziła się nowoczesna magia, okultyzm, pseudonaukowa teoria, która miała korzystać z doświadczeń religii pogańskich i nauki, z ceremoniałów starożytnych i środków psychodelicznych, z naturalnych sił człowieka i nadnaturalnych mocy demonów.
W ceremoniach Zakonu Westcotta, przy zyskiwaniu stopnia Adeptus Minor, aspirant jako Chrystus - Ozyrys, mówi: "Jestem Pierwsy i jestem Ostatni. Żyję na wieki i dzierżę Klucze Śmierci i Piekła. Jestem wschodzącym Słońcem. Przebrnąłem przez chmury i noce. Jestem Amon, Ukryty, Zwiastun Dnia. Jestem Ozyrys, Onnophris, Sprawiedliwy."
W Zakonie Westcotta wyrósł Aleister Crowley - został wtajemniczony jako neofita 18 XII 1898 r.i bardzo szybko wstępował po drabinie wtajemniczeń. Studiował jogę w Indiach, na Cejlonie i w Birmie. Eksperymentował z narkotykami psychodelicznymi, szukając związku, który by "otworzył wiązary duszy", aby w ten sposób, w duchu, zbadać świat znajdujący się poza światem materialnym. Spędził noc w Królewskiej Komnacie wielkiej piramidy w Egipcie. Niedługo później, 14 III 1904 r., w swym pokoju niedaleko muzeum Boulak w Kairze, odprawił ceremonię magiczną, przywołującą egipskiego boga Totha, bóstwo mądrości. Po czym ogłosił światu, że duch, zwany Aiwass lub Aiwaz, wysłannik, przekazał mu specjalne przesłanie. Uczył: "Musicie wiedzieć, iż wybrany kapłan i apostoł nieskończonej przestrzeni jest księciem- kałanem Bestią, a jego żonie, zwanej Kobietą w Szkarłatach dana jest wszelka władza. Zgromadzą oni me dzieci w swej owczarni; przywiodą chwałę gwiazd od ludzkich serc".
Crowley twierdził, że prawdziwe odrodzenie magii nastąpiło właśnie w 1904 r., z "zainicjowania tego okultnego prądu wywołało wir, bóle porodowe nowego eonu nazwanego roboczo mianem Równonocy bogów. Zdarzenie takie powtarza się w odstępach mniej więcej 2000 lat." W ten sposób idee "New Age" nabrały mocy magicznej i lucyferycznego wymiaru. Sam Crowley twierdził, że Aiwaz jest "świętym aniołem opiekuńcyzm i należy go utożsamiać z diabłem chrześcijan. Szatanem."
Crowley nazwał siebie "Boskim Dziecięciem", "Antychrystem" i "Panem Nowego Eonu". Założył własny magiczny zakon Argentinum Astrum, wydawał także swój magazyn, "The Equinox". Nawiązał również kontakt z, pracującym w Niemczech, Braterstwem Światła dr Karla Kellnera, znanego pod ezoteryczną nazwą Zakonu Świątyni Wschodu (Ordo Templi Orientis - O.T.O.), nawiązującą w nazwie do "miejsca wschodu słońca, źródła oświecenia". W 1912 r. O.T.O. (zwany też: Templariusze Orientu) ogłosił, że posiada "klucz, który otwiera wszystkie tajemnice masońskie i hermetyczne, mianowicie nauki magii seksualnej wyjaśniające wszystkie bez wyjątku sekrety natury, całą symbolikę wolnomularstwa oraz wszelkie systemy religii."
Crowley został przyjęty do O. T. O., w Berlinie udzielono mu wtajemniczenia i mianowano "najwyższym i świętym królem Irlandii, Jony oraz całej Brytanii w obrębie Sanktuarium Gnozy", czyli przywódcą brytyjskiej filii O. T. O., zwanej Mysteria Mystica Maxima (M. M. M.).
O. T. O. istnieje do dziś. W 1977 r. pozostawało pod przewodnictwem Kennetha Granta, który w 1946 r., na rok przed śmiercią Cromwleya, został jego następcą. Argentinum Astrum wtajemniczyło prawie 100 zwolenników Crowleya. Do najbardziej wpływowych zaliczali się: Norman Mudd - profesor matematyki stosowanej w Bloemfontein; Victor Neuburg - "poetycko ojciec" brytyjskich pisarzy - Dylana Thomasa i Pameli Hansford Johnson; Austin Spare - wizjonerski artysta, stypendysta Royal Colegge of Art. Crowley zainspirował także szereg towarzystw magii seksualnej w Stanach Zjednoczonych.
Wielotomowe pisma "Wielkiej Bestii" (kolejne imię, które nadawał sobie Crowley), są aktualnie wznawiane w dużych nakładach pod auspicjami Israela Regardie, byłego sekretarza Crowleya. Do czołowych uczniów Crowleya, jeszcze za jego życia, należał "brat" Achad, czyli Charles Stansfeld Jones, autor trzech książek traktujących o nowoczesnej interpretacji symboliki magicznej. Ostatecznie Achad uznaje Crowleya za Pana Eonu. Jak napisał Gerald Yorke: "Żłoty Brzask wydał na świat swojego pierwszego pseudo - Mesjasza".
Idee Crowleya zawierały zarodki mistycznego faszyzmu. W jego "Księdze Praw" czytamy: "A zatem Królowie tej ziemi muszą być Królami na zawsze; niewolnicy zaś muszą być służyć. Nikt nie będzie poniżany ani wywyższony: wszystko pozostanie tym, czym było zawsze. Jednakże moi słudzy bywają zamaskowani - być może ów żebrak jest Królem. Król może wybierać szaty według upodobania... żebrak zaś nie może ukryć swojego ubóstwa."
Okultyzm, odwołanie się do sił demonicznych, zawierzenie światu złych duchów jest wyraźną zdradą Boga jako swego Pana i Nauczyciela. Św. Jan Apostoł uczy: "Dzieci, nie dajcie się zwodzić nikomu (...) Kto grzeszy, jest dzieckiem diabła, ponieważ diabeł trwa w grzechu od początku. Syn Boży objawił się po to, aby zniszczyć dzieła diabła. Każdy, kto narodził się z Boga, nie grzeszy, gdyż trwa w nim nasienie Boże; taki nie może grzeszyć, bo się narodził z Boga"(1J 3, 7a, 8 - 9).
Krzyżowanie się w człowieku współczesnym radykalnie odmiennych przekonań powoduje, że wiara w duchy i demony, chociaż często wstydliwie skrywana i kamuflowana programowym sceptycyzmem, nie wygasa, a nawet przybiera na sile. Potwierdza to coraz powszechniejszy zwrot ku światopoglądowemu spirytualizmowi - przekonaniu o koniecznym istnieniu świata duchów, niekiedy nawet przy wykluczeniu wiary w Boga. Wyraża się on zarówno wzrostem zainteresowań eschatologią w ramach doktryn religijnych chrześcijaństwa, islamu czy judaizmu, a także powstawaniem i ekspansywną działalnością coraz to nowych grup religijnych i quasi-religijnych, opierających swe systemy wierzeń na własnej, swobodnej interpretacji Biblii, starożytnych filozofii wschodnich, a także często na pseudonaukowych koncepcjach okultystycznych i spirytystycznych.
4. Kontakt z duchami
Międzynarodowy Kongres Spirytystów, który odbył się w Paryżu, w roku 1925, zaaprobował projekt wzniesienia w Hydesville (Stany Zjednoczone) pomnika. Po postawieniu tego pomnika wyryto na nim m.in. następujące słowa: "Pomnik wzniesiony 4 grudnia 1927 r. przez spirytystów z całego świata na pamiątkę Objawienia się Nowożytnego Spirytyzmu w Hydesville, N. Y., 31 marca 1848 r., w hołdzie mediumistyce, podstawie wszystkich zasad, na których opiera się spirytyzm. Śmierć nie istnieje. Nie ma zmarłych."
Tekst ten odnosi się do historycznych wydarzeń, jakie miały miejsce w Hydesville, w stanie Nowy Jork, a wiązały się z życiem małych sióstr: Margaretty i Katie Fox. 31 marca 1848 r. po raz pierwszy usłyszały one odgłosy stukania w ścianę ich domu. Stosując odpowiedni kod nauczyły się "rozmawiać" z duchem, który był odpowiedzialny za te hałasy. Dzięki tym "rozmowom" otrzymały szereg interesujących informacji. "Nadawcą" był duch zmarłego komiwojażera, niejakiego Charlesa Rosna, który przed laty został napadnięty i zamordowany w tym właśnie domu. Jego zwłoki spalono w piwnicy.
Spirytyści twierdzą, że wraz z siostrami Fox rozpoczęła się epoka "nowożytnego spirytyzmu". Nieco wcześniej, bo w 1838 r., francuski magnetyzer, Charles Poyen, na licznych wykładach na terenie Stanów Zjednoczonych, głosząc naukę na temat "uniwersalnej energii wszechświata", przyczynił się do niezwykłego rozwoju zainteresowań spirytyzmem. Pierwszą, nieśmiałą jeszcze, formą organizacyjną spirytystów, był ruch występujący pod nazwą "Nauka Chrześcijańska". Jednym z pierwszych "praktykujących" spirytystów, jeszcze na kilka lat przed 1848 r., był młody człowiek nazwiskiem Andrew Jackson Davis. W wieku 17 lat, w wyniku "kontaktów z duchami", diagnozował on choroby i aplikował leki. "Objawienia" i "proroctwa" Davisa poruszyły i "uduchowiły" dużą grupę ludzi, co wytworzyło przychylną atmosferę dla informacji o kontaktach młodych panien Fox z duchem. Wiele osób organizowało koła spirytystyczne i "kontaktowało się z innym światem".
Za ojca nowożytnego spirytyzmu uważa się Emanuela Swedenborga (1688 - 1772), uczonego i mistyka szwedzkiego, który głosił obcowanie z duchami zmarłych i możność komunikowania się z nimi. Zwany był przez Balzaca "Buddą Północy". Według niego świat niewidzialny jest tylko przedłużeniem świata widzialnego, który jest weń włączony niczym w ogromny wszechświat. W 1757 r., jak twierdził, był świadkiem Sądu Ostatecznego, po wizji tej ogłosił "Nowe Uwolnienie" pod znakiem Nowego Jeruzalem. Głosił, że człowiek nie umiera, lecz zasypia, aby się przebudzić do życia wiecznego. Przyjmował także, że duchy zmarłych, aby komunikować się ze światem żywych, posługują się organizmem specjalnie uzdolnionym, który w czasie transu staje się "medium" między światem pozagrobowym a światem żywych. Organizm medium jest wówczas kontrolowany przez konkretnego ducha, czyli "operatora", "przewodnika", który jest niejako duchem opiekuńczym, chroni medium przed inwazją duchów złych i złośliwych, a także wchodzi - jako "pośrednik" - między miedium a inne duchy, które chcą wejść w kontakt z uczestnikami seansu i coś im oznajmić.
W Ameryce początki innej sekty, zwanej "Kościołem Spirytystycznym", dał Andrew Jackson Davis (1826 - 1910), samouk, obdarzony wybitnymi zdolnościami medialnymi. Zajmował się nim magnetyzer Levingston, korzystając z diagnozy chorób, uzyskiwanych w transie. W 1845 r. Davis podyktował w transie dzieło pt. "The Principles of Nature", które dało mu rozgłos i stało się początkiem angloamerykańskiej sekty.
W krajach romańskich Europy rozszerzały się poglądy innego pioniera spirytyzmu, lekarza francuskiego, profesora astronomii i fizyki w Paryżu, Hippolyte D. Rivail'a (1804 - 1869), znanego ze swych dzieł pisanych pod pseudonimem Allan Kardec. W przeciwieństwie do Davisa propagował on w swoich pismach ideę reinkarnacji. Istotę jego poglądów oddaje epitafium na jego grobie w Paryżu: "Narodzić się, umrzeć, narodzić się na nowo i tak bez końca; takie jest prawo".
Nekromancja, czyli sztuka wywoływania duchów zmarłych i pragnienie konsultowania się z nimi, praktykowana była już w starożytności. Pouczając naród wybrany, na temat potępionych kultów, Biblia uczy: "Nie znajdzie się pośród ciebie nikt, kto by (...) pytał duchów i widma, zwracał się do umarłych. Obrzydliwy jest bowiem dla Pana każdy, kto to czyni" (Pwt 18, 10 - 12). Przewidziano także surowe kary dla łamiących ów zakaz: "Jeżeli jaki mężczyzna albo jaka kobieta będą wywoływać duchy albo wróżyć, będą ukarani śmiercią. Kamieniami zabijecie ich. Sami ściągnęli śmierć na siebie" (Kpł 20, 27).
Pomimo zdecydowanych zakazów pojawiali się w historii ciągle nowi zwolennicy nadzwyczajnych "spotkań" ze światem umarłych. Z czasem "duchy" zaczęły przepowiadać przyszłość, dawać rady lekarskie i wskazówki alchemiczne. Albertowi Łaskiemu z Sieradza obiecały "tron Polski" po śmierci Stefana Batorego, który "w bitwie polegnie", podobnie mylnie przepowiedziały śmierć Rudolfa II i tryumf chrześcijaństwa w Konstantynopolu (1585). W seansach spirytystycznych w Polsce brali udział m.in.: B. Prus, I. Matuszewski, H. Siemiradzki, J. K. Potocki, A. Kraushar, dr Heryng i inni.
Czas współczesny łączy w sobie różne paradoksy. Z jednej strony jest obecna w nim ucieczka od tematu śmierci. Przenosi się ją do sal szpitalnych, byle jej nie oglądać. Potem grzebie ją pod wiekiem trumny. Odpowiedzialność za nią przenosi się na personel medyczny. Człowiek współczesny nie chce uczestniczyć w walce ze śmiercią. Z drugiej jednak strony panuje ogromne zainteresowanie życiem po śmierci, zagadnieniami eschatologicznymi, spekulacjami na temat "życia po życiu".
Jednym z bardziej popularnych filmów był w 1990 r. "Ghost" (Duch), w którym Whoopie Goldberg, grając medium, pozwoliła duchowi zmarłej osoby zamieszkać w swoim ciele i dzięki temu dać mu możliwość porozumienia się z żyjącą osobą. Na nowo modne stają się seanse spirytystyczne, już nie przy wirujących stolikach, lecz przy użyciu komputerów, magnetofonów, telefonów i telewizji. W USA powstał tzw. Ruch Nadziei, który opłakujących swoich bliskich zmarłych, umożliwia kontaktowanie się z nimi za pomocą różnych mediów. W Brazylii ruch spirytystyczny, zorganizowany w tzw. Brazylijskiej Federacji Spirytystycznej, liczy do 30 mln ludzi.
Nową formą spirytyzmu, praktykowaną w New Age, jest tzw. kanałowanie (bycie medium). Polega ono na otwieranie swojej psychiki duchom, które w ten sposób, za pośrednictwem, mogą przekazywać ważne informacje. Wyznawcy New Age twierdzą, że duch jest "zesłanym mistrzem", który prawdopodobnie osiągnął najwyższy poziom duchowej świadomości i stał się przewodnikiem w duchowej ewolucji człowieka. Tego typu "mieszanie psychik" w kanałowaniu jest niezwykle niebezpieczne dla zachowania wewnętrznej integracji tego, który "w transie zawiera w sobie ducha". "Duch może wówczas na stałe zamieszkać w psychice człowieka" - świadomość dwujaźni, "podwójnego bycia" może utrwalić się przybierając postać psychicznej dewiacji. Prof. Bender, psycholog na Uniwersytecie we Freiburgu, w swej książce "Parapsychologia, jej skutki i problemy", ostrzega: "Tysiące ludzi opiera swoje nadzieje na zwodniczych stwierdzeniach ludzi praktykujących spirytyzm i w konsekwencji tego stają się uzależnieni od porad, które ci otrzymują "od drugiej strony". Mam sporą liczbę pacjentów, którzy cierpią na poważne zaburzenia psychiczne spowodowane paraniem się takimi praktykami".
Inny badacz zjawisk spirytystycznych, Bonawentura Kloppenburg z Nowego Hamburga (Brazylia), po 40-letniej ich obserwacji, doszedł do wnioski, że "sprowokowana komunikacja z duchami zmarłych jest niemożliwa. Spirytyzm jest błędnym wyjaśnieniem zjawisk naturalnych". Sam te zjawiska wywoływał, np. w 1957 r. na Gregorianum w Rzymie. by udowodnić swoją tezę.
To, co "opowiadają" przywoływane w czasie seansów duchy, niekiedy zawiera groteskową treść. Lekarz i autor kryminalnych powieści, a zarazem spirytysta, Arthur Conan Doyle (1859 - 1930), zapisał treść "przesłania, otrzymanego od "inteligencji, która nazywała się Dorota Poslethwaite": "Inteligencja mówiła, że sfera, w której się znajduje, otacza dookoła ziemię, że ma wiadomości o planetach, że Mars zamieszkany jest przez istoty wyżej stojące aniżeli ludzie, że znajdujące się na nim kanały utworzone są sztucznie, że w ich sferze nie ma fizycznego bólu, możliwa jest natomiast zgryzota ducha" itp.
Ciekawy jest obraz śmierci, jaki kreślą "duchy". Wspomniany już wcześniej A. C. Doyle zapisał: "Co dopiero zmarły uświadamia sobie nagle fakt, że wśród żyjących znajdują się w przestrzeni także inne istoty, które są dlań równie dobrze widzialne. Pomiędzy nimi rozpoznaje też znajome twarze. Odbiera uściski tych, których kochał, czuje, jak ujmują jego dłoń. I pełen zdumienia i podziwu unosi się w ich towarzystwie poprzez wszystkie przedmioty materii w nowe swe bytowanie, podczas gdy wyższe istoty, które oczekiwały przybysza, obejmują przewodnictwo".
Niekiedy jednak "duch" może "wyglądać" całkowicie odmiennie. Młody astrolog, Thomas Parker, był wstrząśnięty, gdy "pojawiły się szybciej niżby sobie życzył i w najstraszniejszych postaciach, jak węże, lwy i niedźwiedzie itp., sycząc na niego, co bardzo go przeraziło; bał się tym bardziej, kiedy stwierdził, że nie był w stanie ich uspokoić, w każdej chwili spodziewając się, że rozerwą go na strzępy" - jak podaje "Encyklopedia wiedzy zakazanej".
Ernest Bozzano w 1929 r. zestawił, posługując się metodą statystyczną, dane, jakie zmarli, mniej lub bardziej zidentyfikowani, dostarczyli o warunkach swego życia pozagrobowego. Można je ująć w następujących punktach: - zmarli znaleźli się po zgonie znowu w formie ludzkiej; - przez pewien czas - dłuższy lub krótszy - nie zdawali sobie sprawy z tego, że umarli; - w agonii lub wkrótce potem, ujrzeli wszystkie swe zdarzenia z życia ziemskiego; - poza grobem oczekiwali ich krewni lub przyjaciele dawniej zmarli; - po zgonie wszyscy niemal byli początkowo pogrążeni w sen pokrzepiający, dłuższy lub krótszy; - znaleźli się w otoczeniu bądź to pięknym i jasnym (po życiu moralnym), bądź też w ciemnym i przygnębiającym (niemoralnie żyjący); - przekonali się, że ich otoczenie pozagrobowe jest nowym światem, obiektywnym, substancjalnym i realnym; - siłę twórczą w tym świecie ma myśl, przez którą każdy duch może sobie stwarzać przedmioty według swych zasobów pamięciowych; - duchy mogą się porozumiewać między sobą wprost myślami, telepatycznie, chociaż początkowo zdawało się im, że muszą mówić; - wzrokiem duchowym można widzieć przedmioty z wierzchu, ze środka, a nawet patrzeć przez nie "na wylot"; - chodzenie jest zbędne, gdyż prostym aktem woli, według swych zachcianek, mogą się błyskawicznie przenosić nawet na miejsca najbardziej oddalone; - duchy zmarłych mimowolnie i automatycznie "ciągną" do odpowiadającej im, poziomem etycznym, sfery świata pozagrobowego.
Tak szczegółowy opis zaspokaja niecierpliwą ciekawość ludzi. Wiele z elementów opisu "życia po śmierci" dziwnie jest "zgodnych" z intuicjami ludzi na ten temat, które znalazły swój wyraz w treści podań ludowych, legendach i gawędach.
Kościół katolicki, zgodnie z nauką Pisma Świętego, jednoznacznie potępia spirytyzm. Najstarszy, znany dziś, dokument Kościoła na ten temat pochodzi od papieża Aleksandra IV, z 1258. r. Od połowy XIX wieku Kościół potępił "spirytyzm nowożytny", gdyż, jak to wyjaśniał Katechizm Piusa X, są one "zabobonem", a "często nie są wolne od interwencji diabelskiej". Ze zmarłymi może być tylko łączność modlitewna - "wzajemne udzielanie sobie dóbr duchowych", jak to przypomina także Sobór Watykański II. Komisja doktrynalna Soboru wyraźnie zabroniła "prowokowania za pomocą ludzkich środków doświadczalnego kontaktu z duchami lub duszami ludzi zmarłych w celu otrzymania od nich informacji" (LG, 49).
Współcześnie na nowo modne stają się seanse spirytystyczne i już nie przy wirujących stolikach, lecz przy użyciu komputerów, magnetofonów, telefonów i telewizji. W USA powstał tzw. Ruch Nadziei, który opłakujący swoich bliskich zmarłych, umożliwia kontaktowanie się z nimi za pomocą różnych mediów. W Brazylii ruch spirytystyczny, zorganizowany w tzw. Brazylijskiej Federacji Spirytystycznej, liczy do 30 mln osób.
Chociaż wiara w życie pozagrobowe ma dzisiaj zasięg powszechny, to osobom uznanym za medium zarzuca się jednak szarlatanerię. Historia praktyk spirytystycznych pokazuje np., że ludzie udający media udawali się podczas seansów w zaciemnionych pomieszczeniach do wielu sztuczek. Na przykład wykorzystywano maski mające udawać zmaterializowane duchy, ukrywano w ustach gazę pełniącą rolę "ektoplazmy" (termin utworzony przez francuskiego laureata Nagrody Nobla Charlesa Richeta, oznaczający stan przejściowy materii produkowany przez medium podczas materializacji), ukryte sznurki czy druty przywiązane do stołów i krzeseł, za pomocą których fałszowano efekty psychokinetyczne.
Najsłynniejszym medium jest obecnie Doris Stokes, urodzona w Londynie. Znana jest jako jasnosłysząca. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, zarówno na scenie, jak i w telewizji, przekazywała wiadomości "od zmarłych". Chociaż często wydawały się one trywialne, pytający rzadko wątpili w ich autentyczność z uwagi na dokładny przekaz nazwisk i szczegółów znanych tylko im (por. D. Stokes, Voices in my Ear, ed. Futura Books, London 1980).
Inną, popularną i opisywaną szeroko przez środki masowego przekazu formą kanałowania, jest współcześnie tzw. chirurgia parapsychiczna. Od lat pięćdziesiątych rozpowszechniane są szeroko informacje o pracy "chirurgów parapsychologicznych" na Filipinach, w Brazylii i innych krajach. Uzdrowiciele ci, bez medycznego wykształcenia i bez odpowiednich narzędzi, często posługując się jedynie "zardzewiałym nożem" i znajdując się w stanie transu, dokonują skomplikowanych zabiegów chirurgicznych, a niepowodzeń jest zaskakująco niski procent. Ci tajemniczy lekarze z wyspy Luzon należą w większości do Union Espiritista Christiana de Filipinas lub sieci wiejskich kościołów spirytystycznych w Brazylii.
Wyznawcy New Age twierdzą, że duch jest "zesłanym Mistrzem", który prawdopodobnie osiągnął najwyższy poziom duchowej świadomości, ma być duchem pomiędzy wcieleniami i stał się przewodnikiem w duchowej ewolucji człowieka. Pozostawał on z nim w bliskim karmicznym kontakcie w poprzednim życiu. W przeprowadzonych ostatnio badaniach pisarz Joe Fisher konkluduje, po rozczarowującym osobistym doświadczeniu, że wszelkie oszustwa związane z procesem kanałowania są spowodowane nie przez medium, lecz przez duchy. Fisher doszedł do wniosku, że nie są one przychylne, ale nieszczęśliwe; nie godzą się z własną śmiercią, lgną do życia ziemskiego nękając żywych, toteż nie należy im ufać.
W 1989 r. odbył się seans spirytystyczny przy grobie Marylin Monroe (zm. 1962) w Eastwood Memorial Park w Hollywood. Medium prowadzące ów seans, Debra Senate, twierdziła, że otrzymała od Marylin sekwencję "stop klatek" i opisuje, jak dwóch mężczyzn przytrzymywało ją siłą w łóżku, robiąc jej śmiertelny zastrzyk. Jest to jednocześnie próba podważenia oficjalnego oświadczenia, że przyczyną śmierci było "prawdopodobnie samobójstwo".
Interesujący dla uczestników seansów jest zwykle jest obraz śmierci, jaki kreślą "duchy". Wspomniany już wcześniej A. C. Doyle zapisał: "Co dopiero zmarły uświadamia sobie nagle fakt, że wśród żyjących znajdują się w przestrzeni także inne istoty, które są dlań równie dobrze widzialne. Pomiędzy nimi rozpoznaje też znajome twarze. Odbiera uściski tych, których kochał, czuje, jak ujmują jego dłoń. I pełen zdumienia i podziwu unosi się w ich towarzystwie poprzez wszystkie przedmioty materii w nowe swe bytowanie, podczas gdy wyższe istoty, które oczekiwały przybysza, obejmują przewodnictwo".
Wśród zjawisk parafizycznych (zakładają oddziaływanie czysto myślne na przedmioty materialne, powodując zmiany ich miejsca i stanu), które towarzyszą seansom, najczęściej wymienia się: - przenoszenie - nagłe pojawianie się w zamkniętym lub otwartym obszarze różnych przedmiotów (kwiatów, owoców, zwierząt, a nawet ludzi), przybyłych z innych miejsc; - materializację - zwaną też ektoplazią lub ektoplazmią, która polega na tworzeniu się fantazmów, które mają wygląd lub cechy osoby lub członków istot żywych (ludzi, zwierząt, kwiatów); - dematerializację - faktyczna lub pozorna, a dotyczy przedmiotów ożywionych lub nieożywionych; - wytwarzanie raps (stuków) - mogą mieć różny charakter, jak np. trzaskanie drewna, trwałę bębnienie, odgłosy kroków, pocieranie, silnych uderzeń itp.; - bezpośrednie głosy - słyszy się wyraźnie artykułowane głosy, rozlegające się z różnych miejsc, przeważnie z góry, które nawiązują dialog z obecnymi, niekiedy w języku nieznanym; - bezpośrednią muzykę - słyszalną bez obecności instrumentów; - poruszenia telekinetyczne - oznacza przenoszenie przedmiotów w przestrzeni bez jakichś kontaktów lub innych przyczyn fizycznych; może też oznaczać zmianę stanu przedmiotów (topnienie, gięcie się), spowodowane zmianami na poziomie struktury atomowej; termin "telekineza" użyty przez francuskiego lekarza C. Richtera (1850 - 1935) w latach '60 XX wieku paranormolog amerykański J. B. Rhine zastąpił słowem "psychokineza" - podkreślając wpływ myśli na rzeczy będące w ruchu; - pismo bezpośrednie - powstaje przez samoistny zapis ołówkiem na arkuszu papieru lub kredą na tablicy, przy zachowaniu bierności medium, może też się zdarzyć powstanie pisma bez użycia jakichkolwiek materiałów do pisania; - lewitację - zjawisko telekinezy, przez które rzeczy, osoby - medium lub uczestnicy - unoszą się w powietrzu bez żadnego kontaktu.
Mogą pojawić się również zjawiska parapsychiczne, subiektywne, psychokognitywne (prowadzą byt ożywiony do zdobycia informacji bez pomocy zmysłów, niezależnie od czynnika związanego z zasadą 'przyczyna - skutek'), a należą do nich: - ksenoglosja - (gr. "ksenos" = "obcy" i "glossa" = "język") polega na wypowiedzeniu jednego lub więcej słów w języku obiektywnie nieznanym osobie, do której są one wypowiadane; - automatyczne mówienie - gdy medium przemawia w imieniu innej osoby (najczęściej zmarłej lub żyjącej lecz bardzo oddalonej); - automatyczne pismo - powstaje automatycznie podczas transu (somnambulizmu, hipnozy, transu) lub na jawie, nieświadomie dając przekazy różnego rodzaju; - automatyzm twórczy - tworzenie dzieł literackich, muzycznych lub artystycznych podczas transu; - telepatia - (gr. "tele" = "daleko" i "patos" = "cierpienia"), proces dochodzenia do poznania jednej lub więcej myśli innej osoby, bez pomocy swych zmysłów lub innego środka zwykłej komunikacji; - jasnowidzenie - dojście do poznania obiektywnej rzeczywistości, pozostającej poza zasięgiem zmysłów osoby poznającej, z wykluczeniem telepatii; - przewidywanie - możliwość zdobycia poznania wydarzeń przyszłych, logicznie i statystycznie nieprzewidywalnych; - poznanie wsteczne - jasnowidzenie dotyczące przeszłości, poznanie - ukrytych przed zwykłym poznaniem - tajemnic przeszłości.
To, co "opowiadają" przywoływane w czasie seansów duchy, niekiedy zawiera groteskową treść. Lekarz i autor kryminalnych powieści, a zarazem spirytysta, Arthur Conan Doyle (1859 - 1930), zapisał treść przesłania, otrzymanego od "inteligencji, która nazywała się Dorota Poslethwaite": "Inteligencja mówiła, że sfera, w której się znajduje, otacza dookoła ziemię, że ma wiadomości o planetach, że Mars zamieszkany jest przez istoty wyżej stojące aniżeli ludzie, że znajdujące się na nim kanały utworzone są sztucznie, że w ich sferze nie ma fizycznego bólu, możliwa jest natomiast zgryzota ducha" itp.
Spirytualiści bardzo różnie opisują, jak "wygląda" duch, którego przywołują. Młody astrolog, Thomas Parker, był wstrząśnięty, gdy "pojawiły się szybciej niżby sobie życzył i w najstraszniejszych postaciach, jak węże, lwy i niedźwiedzie itp., sycząc na niego, co bardzo go przeraziło; bał się tym bardziej, kiedy stwierdził, że nie był w stanie ich uspokoić, w każdej chwili spodziewając się, że rozerwą go na strzępy" ("Encyklopedia wiedzy zakazanej").
Podczas seansów medium odbiera często apele o pomoc i prośby o modlitwy. Niektórzy zmarli niepokoją i straszą. Niekiedy "słychać" głos jęków. Inni, przeciwnie, przekazują barwne opisy rzeczywistości pośmiertnej.
Polskie medium inkarnacyjne, Jadwiga Domańska, "praktykująca" na początku XX wieku, podjęła kontakt z duchem Juliusza Słowackiego, który nawet "dyktował jej" nowe wiersze. Ich wydania książkowe cieszyły się swego czasu dużą popularnością. W jednym z wierszy czytamy: "Jestem - i niech Was nie wstydzą popioły / Gdy są serca, co proch Wasz wzniosą pod Niebiosa! / Ja waszym krwawię sercem. Jam Wami wesoły / Jam z Was, z Wami, nad Wami - jam łez waszych - rosa..."
W 1959 r., w maju, podczas seansu spirytystycznego w Anglii, dał się słyszeć głos arcybiskupa Cartenbury, zmarłego w 1945 r., który przed 20 minut dyktował tekst przestrogi przed niebezpieczeństwami drzemiącymi w spirytyzmie.
W 1989 r. odbył się seans spirytystyczny przy grobie Marylin Monroe (zm. 1962) w Eastwood Memorial Park w Hollywood. Medium prowadzące ów seans, Debra Senate, twierdzi, że otrzymała od Marylin sekwencję "stop klatek" i opisuje, jak dwóch mężczyzn przytrzymywało ją siłą w łóżku, robiąc jej śmiertelny zastrzyk. Jest to jednocześnie próba podważenia oficjalnego oświadczenia, że przyczyną śmierci było "prawdopodobnie samobójstwo". Debra opowiadała o duchu Marylin: "Jest zła na siebie. Za to, że ufała ludziom, którym nie powinna ufać. Jest bardzo zdenerwowana, że ludzie, o których myślała, że ją kochają, zdradzili ją. Czuje się fatalnie, bo źle ich oceniła."
Ernest Bozzano w 1929 r. zestawił, posługując się metodą statystyczną, dane, jakie zmarli, mniej lub bardziej zidentyfikowani, dostarczyli o warunkach swego życia pozagrobowego. Można je ująć w następujących punktach:
- zmarli znaleźli się po zgonie znowu w formie ludzkiej;
- przez pewien czas - dłuższy lub krótszy - nie zdawali sobie sprawy z tego, że umarli;
- w agonii lub wkrótce potem, ujrzeli wszystkie swe zdarzenia z życia ziemskiego;
- poza grobem oczekiwali ich krewni lub przyjaciele dawniej zmarli;
- po zgonie wszyscy niemal byli początkowo pogrążeni w sen pokrzepiający, dłuższy lub krótszy;
- znaleźli się w otoczeniu bądź to pięknym i jasnym (po życiu moralnym), bądź też w ciemnym i przygnębiającym (niemoralnie żyjący);
- przekonali się, że ich otoczenie pozagrobowe jest nowym światem, obiektywnym, substancjalnym i realnym;
- siłę twórczą w tym świecie ma myśl, przez którą każdy duch może sobie stwarzać przedmioty według swych zasobów pamięciowych;
- duchy mogą się porozumiewać między sobą wprost myślami, telepatycznie, chociaż początkowo zdawało się im, że muszą mówić;
- wzrokiem duchowym można widzieć przedmioty z wierzchu, ze środka, a nawet patrzeć przez nie "na wylot";
- chodzenie jest zbędne, gdyż prostym aktem woli, według swych zachcianek, mogą się błyskawicznie przenosić nawet na miejsca najbardziej oddalone;
- duchy zmarłych mimowolnie i automatycznie "ciągną" do odpowiadającej im, poziomem etycznym, sfery świata pozagrobowego.
Tak szczegółowy opis zaspokaja niecierpliwą ciekawość ludzi. I wiele z elementów opisu "życia po śmierci" dziwnie jest "zgodnych" z intuicjami ludzi na ten temat, które znalazły swój wyraz w treści podań ludowych, legendach i gawędach.
Objawienie biblijne powściąga ludzką ciekawość przed kontaktami ze zmarłymi.
Biblia opowiada o królu Saulu, który w obliczu czekającej go bitwy ze znacznie potężniejszymi Filistynami "radził się Pana, lecz Pan mu nie odpowiadał ani przez sny, ani przez urim (dosł. "światło i doskonałość" - święte losy, przechowywane w pektorale arcykapłana, por. Wj 28, 15 - 30), ani przez proroków. W tej sytuacji zwrócił się więc Saul do swych sług: "Poszukajcie mi kobiety wywołującej duchy, chciałbym pójść i jej się poradzić". Obrzęd wywołania ducha nie jest więc dostępny każdemu człowiekowi, lecz może nim kierować jedynie "specjalna" osoba. Działanie Saula było wbrew prawodawstwu Mojżesza, które zabraniało wywoływania zmarłych. Słudzy odpowiedzieli mu: "Jest w Endor kobieta, która wywołuje duchy" (1 Sm 28, 6 - 7). Gdy wróżka z Endor wywołała ducha, Saul nie widział go. Pytał niecierpliwie kobietę: "Co widzisz?" Biblia opowiada dalej: "Kobieta odpowiedziała Saulowi: "Widzę istotę pozaziemską, wyłaniającą się z ziemi". Król zapytał: "Jak wygląda?" Wróżka odpowiedziała: "Wychodzi starzec, a jest on okryty płaszczem". Saul poznał, że to Samuel, i upadł przed nim twarzą na ziemię, i oddał mu pokłon. Samuel rzekł do Saula: "Dlaczego nie dajesz mi spokoju i wywołujesz mnie?" Samuel czuł się więc niepokojony i przymuszony. Saul odrzekł: "Znajduję się w wielkim ucisku, bo Filistyni walczą ze mną, a Bóg mię opuścił i nie daje mi odpowiedzi ani przez proroków, ani przez sen; dlatego ciebie wezwałem, abyś mi wskazał, jak mam postąpić" (1 Sm 28, 13 - 15). Praktyki Saula zostały zdecydowanie potępione. Przegrana bitwa z Filistynami, śmierć jego i jego synów oraz przejęcie władzy królewskiej przez Dawida, tłumaczono jako karę za niewierności, "które popełnił wobec Pana, przeciw Słowu Pańskiemu, którego nie strzegł. Zasięgał on nawet rady u wróżbiarki, a nie radził się Pana" (1 Krn 10, 13 - 14).
Innym biblijnym przykładem na pojawienie się istot zmarłych jest Przemienienie Jezusa na Górze Tabor: "Tam przemienił się wobec nich: twarz Jego zajaśniała jak słońce, odzienie zaś stało się białe jak światło. A oto im się ukazali Mojżesz i Eliasz, którzy rozmawiali z Nim" (Mt 17, 2 - 3). Jeżeli Mojżesz i Eliasz nie żyli już od kilku wieków, to w takim razie Apostołom mogły się ukazać tylko duchy tych patriarchów pod ludzkimi postaciami. Chrystus celowo objawił chwałę oczekujących swego zmartwychwstania, aby pouczyć, że jest także Panem "tamtego świata."
Chrystus w przypowieści o bogaczu i Łazarzu mówi o bezskuteczności ingerencji świata umarłych w świat żywych. "Umarł żebrak, i aniołowie zanieśli go na łono Abrahama. Umarł także bogacz i został pogrzebany". Bogacz, "pogrążony w mękach, podniósł oczy, ujrzał z daleka Abrahama i Łazarza na jego łonie". Gdy prośba o ulżenie mu w jego osobistych mękach okazała się bezskuteczna, bogacz zwrócił się do Abrahama z prośbą dotyczącą żywych: "Proszę cię więc, ojcze, poślij go (Łazarza) do domu mego ojca! Mam bowiem pięciu braci: niech ich przestrzeże, żeby i oni nie przyszli na to miejsce męki". Odpowiedź Abrahama była jednoznaczna: "Mają Mojżesza i Proroków, niechże ich słuchają!" Bogacz jednak nadal nalegał: "Nie, ojcze Abrahamie, lecz gdyby kto z umarłych poszedł do nich, to się nawrócą". Prośba o ukazanie się umarłego żyjącym, nawet w celu ich nawrócenia, została odrzucona, gdyż "jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby kto z umarłych powstał, nie uwierzą" (Łk 16, 19 - 31). Biblia dowodzi, że duchy ludzi zmarłych mogą w szczególnych przypadkach objawiać się żyjącym.
Jednakże Kościół katolicki, zgodnie z nauką Pisma Świętego, jednoznacznie potępia spirytyzm. Najstarszy, znany dziś, dokument Kościoła na ten temat pochodzi od papieża Aleksandra IV, z 1258. r. Św. Tomasz z Akwinu podjął w "Sumie teologicznej" zagadnienie pojawiania się zmarłych ludziom żyjącym. Jego zdaniem jest to możliwe dzięki szczególnemu zezwoleniu Boga i dokonuje się przez działanie bądź aniołów lub demonów, bądź przez same dusze, które objawiają się w ciałach pozornych. Pisał on: "Dusze zmarłych mogą się troszczyć o sprawy żyjących, chociaż nie znają ich stanu, podobnie jak my troszczymy się o zmarłych, spiesząc im z pomocą, chociaż nie znamy ich stanu. Mogą też one znać sprawy żyjących nie przez siebie, ale przez dusze tych, co stąd do nich przychodzą, albo też przez aniołów lub szatanów, czy też przez objawienie Ducha Bożego" (Suma teologiczna, I, 89, 8). Akwinata słusznie uzasadniał, że dusza ludzka jest bytem niematerialnym, zatem po śmierci nie może się ukazać w sposób widzialny. A więc człowiek żyjący może jedynie ujrzeć nie tyle ducha, ile skutek jego działania w formie właśnie ciała pozornego. Nie wyjaśniał jednak bliżej czym jest owo ciało pozorne.
Według współczesnych teologów ciało pozorne, pod którym byt duchowy pojawia się ludzkim zmysłom, jest skutkiem jego oddziaływania na ludzką wyobraźnię, w której wytwarza "obraz" samego siebie. "Obraz" ten nasza świadomość projektuje na zewnątrz, wskutek czego możemy widzieć tę osobę w rzeczywistości. Jest to widzenie rzeczywiste, tylko inne niż optyczne.
Podobne wyjaśnienie "widzenia" umarłych przedstawiła mistyczka Stefania Horak. Opisuje ona wizje świętych, którzy się jej objawiali w sposób zmysłowy. Jedną z nich, św. Magdalenę Zofię Barat (1779 - 1865), zapytała, jak się to dzieje, że będąc istotą duchową, objawia się jej tak realnie. Otrzymała odpowiedź: "Mogłaś była tylko słyszeć mój głos. Mogłam była przychodzić do ciebie we śnie, jak to nieraz czynię, albo mogłam ci była tylko dyktować zlecenie. Pan Jezus jednak pozwolił przychodzić mi do ciebie tak, jak mnie widzisz. Abyś mnie mogła rozeznać zmysłami. Chwytam w powietrzu atomy materii, potrzebne do utworzenia mego kształtu, a potem gdy odchodzę, rozpraszam je na powrót. Mogłabym ci się pokazać małym dzieckiem, młodą dziewczynką, dorosłą lub staruszką. Nam wszystko z woli Boga możliwe. Ani czas, ani przestrzeń dla nas nie istnieją" (S. Horak, Święta Pani, Warszawa 1939, s. 96).
Od połowy XIX wieku Kościół potępił "spirytyzm nowożytny", gdyż, jak to wyjaśniał Katechizm Piusa X, jest on "zabobonem", a "często nie są wolne od interwencji diabelskiej". Ze zmarłymi może być tylko łączność modlitewna - "wzajemne udzielanie sobie dóbr duchowych", przypomina także II Sobór Watykański. Ponadto komisja doktrynalna Soboru wyraźnie zabroniła "prowokowania za pomocą ludzkich środków doświadczalnego kontaktu z duchami lub duszami ludzi zmarłych w celu otrzymania od nich informacji" (LG, 49).
Analogiczne stanowisko zajmuje większość teologów protestanckich, chociaż ich stosunek do mediumizmu psychicznego jest bardziej liberalny niż w Kościele katolickim. Znane są przypadki udziału pastorów nie tylko w badaniach tych zjawisk, lecz również w ruchu spirytystycznym.
Zdecydowanie przeciw praktykom spirytystycznym wypowiadają się przedstawiciele Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, czy też zielonoświątkowcy, opierając swe poglądy na Biblii. J. Decaris, adwentysta, pisze: "Skąd bierze się w czasie seansu głos podobny do głosu naszych zmarłych oraz kto odpowiada na pytania, które zadajemy? Odpowiedź jest prosta. U podstaw tych wszystkich zjawisk znajdujemy wielkiego mistyfikatora, tego, który poczynając od raju maskuje się, żeby zwodzić człowieka. W spirytyzmie przybiera on postać ukochanych zmarłych, imituje ich głos, gesty, pismo itp."
Dalekowschodnie religie traktują zjawiska spirytystyczne jako przejawy działalności demonów, rzadziej jako uświadamianie sobie poprzednich wcieleń. Buddyzm, odrzucając możliwość istnienie duszy po śmierci pojmowanej jako indywidualna osobowość, tym samym wyklucza możliwość kontaktu z duszami.
Nowy Katechizm Kościoła Katolickiego przypomina wierzącym: "Należy odrzucić wszystkie formy wróżbiarstwa: odwoływanie się do Szatana lub demonów, przywoływanie zmarłych lub inne praktyki mające rzekomo odsłaniać przyszłość" (p. 2116). "Spirytyzm często pociąga za sobą praktyki wróżbiarskie lub magiczne. Dlatego Kościół upomina wiernych, by wystrzegali się ich" (p. 2117).