6. Czyściec

Bardzo trudno jest mówić o "życiu po życiu". Przeszkód jest wiele, choćby brak odpowiednich słów do opowiadania o świecie, którego "ani oczy nie widziały, ani ucho nie słyszało". Nasz język budowany jest w oparciu o wrażenia z tego świata. Trudności więc sprawia nam mówienie o przeżyciach duchowych, niektórych naszych doświadczeń nie potrafimy dokładnie opisać (np. miłości). Przeszkadzają nam także nasze wyobrażenia i "myślenie filmowe", obrazkami, w którym każde słowo kojarzymy z konkretnym miejscem i zdarzeniem. O "tamtym świecie" trudno w ten sposób myśleć. Stąd Kościół niewiele mówi na ten temat, poprzestając na tym, co zostało nam objawione.
Istnienie pośredniego miejsca między piekłem a niebem było w różny sposób uznawane przez religie. I tak np. w późnym zaratustryzmie głoszono, że po ostatecznej bitwie dobra ze złem nastąpi dzień sądu powszechnego, na którym każdy człowiek zostanie poddany próbie ognia. Większość drobnych grzeszników nie zostanie strącona do piekła, lecz będzie musiała przejść przez rzekę płynnego metalu, w której wypalą się jej grzechy. W innych koncepcjach "oczyszczenia po śmierci" pojawiały sie także różne idee "przejściowych siedzib".
W chrześcijaństwie otchłań (łac. "limbus" - "granica", "kraniec") jest przedsionkiem piekła, ale nie miejscem kary. Termin "limbus" wprowadził w XIII wieku Piotr Lombard, aby oddzielić dusze potępione od sprawiedliwych, którzy nie zostali jednak ochrzczeni. Ojcowie Kościoła miejsce spoczynku poza rajem określali terminem "łono Abrahama", zaczerpniętym z przypowieści o Łazarzu (por. Łk 16, 22), a odpowiadającym w pewien sposób otchłani u Żydów.
W pierwszych wiekach chrześcijaństwa bardzo silne było przekonanie, że Jezus zstąpił do otchłani (por. Mt 28,7; Dz 2, 29 - 31; Rz 10, 6 - 7; 1P 3, 18 - 19). Mówią o tym także liczne apokryfy. Np. "Ewangelia Bartłomieja" (III w.) mówi, że Jezus tuż przed śmiercią zstąpił z krzyża do Hadesu, aby wyprowadzić stamtąd Adama i patriarchów, spełniając tym samym prośbę Archanioła Michała. Przy tej okazji wspomniany jest demon Belial, który trzyma klucze od piekła. W "Ewangelii Nikodema" (V w.) zawarty jest opis tego, że Chrystus przed zmartwychwstaniem zstąpił do piekieł (otchłani), podeptał ich brązowe wrota, a ze zmarłych opadły łańcuchy. To Chrystus zbudził następnie Adama i dusze sprawiedliwych, by zaprowadzić je do nieba. W VI wieku zstąpienie Chrystusa do piekieł (otchłani) zostało uznane za artykuł wiary i wpisane do "Credo". Skutkiem tego - zdaniem teologów - było wyzwolenie tych wszystkich, którzy przed przyjściem Mesjasza zmarli w łasce Bożej, a nie mogli chrztem zmazać skutków grzechu pierworodnego. Ojciec Kościoła, Klemens Aleksandryjski, w dziele "Kobierce" (6, 6) wyraził nadzieję, że uwolnieni zostali przez Chrystusa z otchłani również sprawiedliwi poganie. Nie było jednak ratunku dla tych, którzy umierali bez wiary i łaski. Dyskutowaną kwestią był los zmarłych dzieci nieochrzczonych, które ze względu na grzech pierworodny nie mogły wejść do Królestwa Bożego. Św. Tomasz z Akwinu wyjaśniał w średniowieczu, że dusze dzieci nieochrzczonych cieszą się szczególnym spokojem w tak zwanym "limbus puerorum". Jednak wszystkie dusze sprawiedliwych, które dostały się do otchłani, muszą czekać na Sąd Ostateczny, aby móc wejść do nieba wraz z rzeszą zbawionych. Idei tych nie podzielali protestanci, którzy - od Kalwina - interpretują zstąpienie do otchłani w sensie przenośnym.
Idea zejścia Jezusa do otchłani jest silnie obecna w Kościołach Wschodnich - ikona z wyobrażeniem Zstąpienia Chrystusa do Otchłani jest ikoną paschalną, niejako zastępującą scenę Zmartwychwstania, Na Zachodzie temat ten był poruszany w ikonografii już od IX wieku (freski Andrei da Firenze we Florencji, Fra Angelica, Bermejo, Beccafumi). W literaturze znaczący opis otchłani zostawił Dante Aligheri w "Boskiej komedii". W wędrówce po otchłani poeta napotkał nie tylko wspaniałych mężów żyjących przed przyjściem Chrystusa, ale też wielkie postacie świata muzułmańskiego, poetów, filozofów, herosów i polityków starożytności: Homera, Sokratesa, Owidiusza, Eneasza, Cezara, Arystotelesa, Platona, Diogenesa, Empedoklesa, Dioskuridesa, Awicennę, Awerroesa, Saladyna (por. "Piekło IV, 81 - 151).
Zgodnie z doktryną katolicką zmarli w stanie łaski, ale nie dość doskonali, niegodni są wejścia do nieba, muszą odpokutować swoje winy w czyśćcu ("purgatorium", od łac. "purgare" = "oczyszczać"). Protestanci, jak i żydzi i muzułmanie negują istnienie takiego miejsca.
W judaizmie nie wykształciła się idea czyśćca, chociaż żydowski mistrz Szammai (I wiek po Chr.) mówił o istnieniu "beroni" - nie potępionych i nie błogosławionych, ale pośredniej grupy ludzi, którzy popełnili grzechu niezbyt ciężkie, mogliby więc uratować się od wiecznego potępienia przebywając po śmierci w miejscu kary blisko Szeolu. Można też wskazać miejsce w Biblii (2 Mch 12, 39 - 45), które potwierdza możliwość zmazania grzechów ludzi zmarłych. Już św. Augustyn usiłował analizować słowa Jezusa: "Każdy grzech i bluźnierstwo będą odpuszczone ludziom, ale bluźnierstwo przeciwko Duchowi nie będzie odpuszczone" (Mt 12, 31 - 32). Potwierdzają one stopniowanie ciężaru grzechów. Podobnie nauka św. Pawła (1 Kor 3, 11 - 15) mówi o stopniowaniu kary za grzechy przez siłę ognia. Na tej podstawie teologia chrześcijańska zaczęła rozróżniać między "ogniem piekielnym", a "ogniem czyśćcowym".
Ścisłe zjednoczenie z Chrystusem i różne, w stopniowaniu, uczestnictwo w dobrach duchowych, wynika z Ewangelii, która mówi o "królestwie Bożym". Nie jest ono jedynie społecznością zewnętrzną i widoczną, czyli Kościołem wojującym, mającym na celu zbawienie dusz ludzkich. Jest też społecznością duchową, obejmującą wraz z z wiernymi na ziemi sprawiedliwe dusze zmarłych, świętych, aniołów, a żyjących tą samą Prawdą i tą samą Miłością. Dusze w czyśćcu nie oglądają Boga, ale poznają Go doskonalej, niż w tym życiu. Nie jest to jeszcze "doskonałe widzenie" Boga, ale poznawanie Go spotęgowane bezcielesnym stanem, nie dopuszczającym złudzeń i wątpliwości. Ponadto mają oni kontakt z aniołami stróżami (którzy ich "odwiedzają") i innymi duszami, z którymi razem cierpią.
Wyrazisty ślad takiej wiary daje apokryf grecki "Księga Machabejska - Apokalipsa Pawła" (III w. po Chr.), który opisuje apostoła, który został przeniesiony do nieba, gdzie widział zarówno rozkosze rajskie, jak i kary piekielne. Wskutek modlitw św. Pawła, archanioła Michała i innych świętych, Bóg udzielił skazańcom nocy i dnia odpoczynku z okazji święta Paschy. Dzieło to, pomimo potępienia św. Augustyna, cieszyło się wielkim powodzeniem u chrześcijan.
Po św. Augustynie św. Grzegorz Wielki (VI w.) w "Dialogach" potwierdził podział piekła na dwie strefy: miejsce cierpień dla niesprawiedliwych oraz odpoczynku dla sprawiedliwych, którzy będą zabrani do nieba po odbyciu stosownej kary i dzięki modlitwom wiernych żywych. Grecki tekst "Objawienia Błogosławionej Bogarodzicy" (VII w.) dowodzi, że wschodni ortodoksi i etiopscy monofizyci dzielili z zachodnimi mnichami przekonanie o możliwości złagodzenia kar piekielnych dzięki modlitwie. W "Wizji Barontusa" (Francja, VIII w.) potępieni, którzy za życia dokonali jakiegoś dzieła dobrego byli codziennie umacniani odrobiną manny z nieba. "Wizja Drythelma" (Szkocja, VIII w.) mówi o dolinie pełnej dusz otoczonej żarzącymi się płomieniami i zamrożonym ogniem - dusze wstępowały do nieba dzięki pokucie i posłudze żyjących krewnych. "Wizja Wettiego" (Niemcy, początek IX w.) opisuje górę, gdzie dusze oczyszczają się z grzechów, podczas, gdy święci, męczennicy i aniołowie proszą Boga o wyzwolenie tych, którzy już się oczyścili. Podobnie w "Wizji Karola Grubego" (Francja, koniec IX w.) pojawia się motyw modlitwy za zmarłych.
Duże znaczenie w rozpowszechnieniu się wyobrażenia czyśćca miało dzieło irlandzkie pt. "Czyściec św. Patryka" (ok. 1180 r.), nawiązujące do starożytnych wyobrażeń celtyckich. Opowiada, że w czasie ewangelizacji Irlandii Chrystus pokazał św. Patrykowi głęboką dziurę i powiedział, że każdy, kto spędzi tam noc i dzień, wyjdzie oczyszczony ze wszystkich swoich grzechów. Najważniejsza część dzieła dotyczy podziemnej wędrówki rycerza Oweina. Pouczony przez dwunastu mnichów, przeciwstawiał się on licznym demonom, które chciały go zwieść na manowce. Owein odwiedził wiele miejsc i patrzył na okropne tortury, którym poddawani byli potępieni. Ominął jednak wrota piekieł, przekroczył wąski most, pod którym płynęła rzeka ognia i wkroczył do raju ziemskiego. Tutaj dwie postacie - podobne do arcybiskupów - wyjaśniły mu, że cierpienia służą oczyszczeniu grzeszników i czynią ich godnymi wejścia do nieba. Polecili mu także wejść na wyniosłą górę, z której kazali mu wejść do raju niebiańskiego.
Dopiero jednak św. Tomasz z Akwinu i św. Albert Wielki uporządkowali i usystematyzowali naukę o czyśćcu. W XIII wieku czyściec wszedł w pełni do doktryny Kościoła Rzymskiego. Oficjalnie katolicka koncepcja czyśćca pojawiła się w po raz pierwszy w liście napisanym przez papieża w 1253 roku. Pewne elementy doktryny zdefiniował II Sobór Lyoński. A Sobory Florencki (1439) i Trydencki (1545 - 1563) wyjaśniły najbardziej kontrowersyjne aspekty tej nauki. Sobór Trydencki wydał przy tym następujące oświadczenie: "Ogień czyśćcowy oczyszcza dusze pobożnych, poddane tymczasowej karze, tak by mogły wejść do krainy wieczności, do której nic, co nieczyste, wstąpić nie może".
Nauka o czyśćcu nie została przyjęta np. przez waldensów, czy chrześcijan greckiego obrządku, którzy obstawali przy przekonaniu, że miejsce oczyszczenia może być tylko tutaj, na ziemi. Później protestanci utrzymywali, że doktryna czyśćca została przez Kościół wymyślona, by sprzedawać odpusty (dlatego późniejsze sobory - dla ukrócenia nadużyć w tej materii - wydały surowe normy dyscyplinujące praktyki modlitewne za zmarłych i uzyskiwania odpustów).
Czyściec jest to, według Katechizmu Kościoła katolickiego, "końcowe oczyszczenie wybranych", potrzebne tym, którzy umarli w łasce i w przyjaźni z Bogiem, lecz nie są jeszcze całkowicie oczyszczeni. "Cierpienie czyśćcowe", zwane też "ogniem oczyszczającym", jest formą dochodzenia do stanu koniecznej świętości, by otrzymać "radość nieba". Jest, wg nauki Kościoła, inne niż kara potępienia. Mówienie o sposobach "cierpienia czyśćcowego" lub przeliczanie go na lata, zgodnie z naszym, ziemskim zegarem, jest nadużyciem, bo "tam" jest całkiem inaczej, niż to może nam podpowiedzieć wyobraźnia.
Wizja wędrówki duszy po śmierci ma źródła pogańskie i wiąże się z koncepcją nagrody i kary. "Dusze tułające się" cierpią za swe poprzednie grzechy, przechodzą swoistego rodzaju "czyściec". Nauka chrześcijańska mówi wyraźnie, że "ZARAZ po śmierci" każdy człowiek " w swojej nieśmiertelnej duszy" otrzymuje zapłatę, albo karę, bądź też jest wprowadzony na drogę oczyszczenia. Owo "zaraz" nie odnosi się do żadnej jednostki czasowej, określa jedynie kolejny etap po śmierci, jakim jest zapłata stosowna do czynów i wiary człowieka.
Idea czyśćca ma swe istotne powiązanie z objawioną prawdą o sprawiedliwości Boga. Jednym z aspektów Bożej sprawiedliwości jest to, iż sądzi On wszystko według świętych praw, nazywa dobrem to, co jest dobre i nagradza za nie. Zło natomiast zawsze nazywa złem i karze. Bóg waży wszystko - myśli, mowę, intencje i uczynki człowieka, stąd Jego osąd człowieka zawsze jest sprawiedliwy.
Sprawiedliwość (hebr. "sedaqa"; gr. "dikaiosyne"; łac. "iustitia") stanowi jeden z najważniejszych przymiotów Boga. Wszyscy autorzy biblijni, w każdym okresie historii Izraela, wyrażali przekonanie, że Bóg jest sprawiedliwy i zawsze postępuje zgodnie ze sprawiedliwością. Wśród najstarszych tytułów Boga występuje określenie "sprawiedliwy Sędzia" (por. Ps 50, 6).
Pierwotnie sprawiedliwość Bożą rozumiano jako Jego opiekę i pomoc dla Izraela, która polegała na trosce o jego wolność, pomoc w walce i doprowadzenie do zwycięstwa. Często używano określeń Boga jako "skały", "tarczy", "grodu warownego", "twierdzy", "schronienia" i "sprawiedliwości", które wyrażały pewność szybkiej i skutecznej pomocy ze strony sprawiedliwości Bożej. Bóg nazywa dobro i nakazuje je chronić. Sam w swej sprawiedliwości jest obrońcą i opiekunem ubogich, wdów, sierot, przechodniów, słabych, gdy poucza swój lud: "Nie będziesz gnębił i nie będziesz uciskał cudzoziemców, bo wy sami byliście cudzoziemcami w ziemi egipskiej. Nie będziesz krzywdził żadnej wdowy i sieroty. Jeślibyś ich skrzywdził i będą Mi się skarżyli, usłyszę ich skargę, zapali się gniew mój, i wygubię was mieczem i żony wasze będą wdowami, a dzieci wasze sierotami" (Wj 22, 20 - 23).
Ale Boża sprawiedliwość ratuje człowieka z jeszcze większej niedoli niż prześladowania czy bieda, a mianowicie z nędzy grzechu. Nawet grzesznik poddaje się pod władzę sprawiedliwości Boga, który działa z dobrocią i miłosierdziem, woła o uniewinnienie i wybawienie. Dawid świadomy grzechów, za które czeka Izrael kara, mówi: "Jestem w wielkiej rozterce. Wpadnijmy raczej w ręce Pana, bo wielkie jest Jego miłosierdzie, ale w ręce człowieka niech nie wpadnę!" (2 Sm 24, 14).
Nawet gniew Boga, który jest przejawem Jego sprawiedliwości i oburzenia na fakt zaistnienia zła, jest jednocześnie wyrazem Jego miłosierdzie. W Księdze Izajasza czytamy modlitwę, która jest podziękowaniem za karzący gniew Boga: "Wychwalam Cię, Jahwe, bo rozgniewałeś się na mnie, lecz Twój gniew się uśmierzył i pocieszyłeś mię! Oto Bóg jest zbawieniem moim! Będę miał ufność i bać się nie będę, bo mocą moją i pieśnią moją jest Jahwe. On stał się dla mnie zbawieniem!" (Iz 12, 1 - 2). Jest to tzw. "doksologia sądowa" - człowiek uznaje słuszność sądu i wyroku Boga, wyznaje swój występek, a całe wyznanie ubiera w słowa uwielbienia skierowane do Boga. Istotą tego aktu jest bezwarunkowe przyznanie racji Bogu, który sprawiedliwie wszystko rozsądza. Jest to więc jednocześnie hymn na cześć Bożej sprawiedliwości.
Sprawiedliwość obejmuje całe stworzenie, a jej celem jest zaprowadzenie Bożego ładu, porządku, pokoju i szczęścia w świecie, które jest Bożym królestwem. W Psalmie 145 czytamy: "Pan jest sprawiedliwy na wszystkich swych drogach i łaskawy we wszystkich swoich dziełach" (Ps 145, 17).
Dowodem sprawiedliwości Jahwe są wszystkie Jego czyny zbawcze w historii. Najpełniej sprawiedliwość ta objawia się w życiu Chrystusa, który jako "Sprawiedliwy" (Mt 9, 13) odpuszcza grzechy, oczyszcza z nieprawości, wzywa do dobrego życia. Życie Chrystusa to dobra nowina o takiej sprawiedliwości Boga, która człowieka wierzącego wyzwala z niewoli grzechu i "prowadzi do Boga" (por. Rz 3, 23 - 26).
Dziełem sprawiedliwości Boga jest także sąd nad człowiekiem. Jahwe jest Sędzią Izraela i wszystkich narodów, jak również poszczególnych ludzi, których zna doskonale. Prorok Jeremiasz mówi o Jahwe: "Pan Zastępów jest sprawiedliwym sędzią, bada nerki i serce" człowieka (Jr 11, 20). W wypadku odstępstw od danego przez siebie prawa, Bóg staje się oskarżycielem i surowym sędzią, który wymierza karę (por. Iz 1, 2n; 3, 12). Jej celem jest przyprowadznie człowieka (narodu) na nowo do nawiązania kontaktu z Bogiem i ukazanie, że sprawiedliwy Bóg jest panem historii i zbawicielem świata. W sprawiedliwości Boga zawarty jest plan świata, ku którego realizacji Bóg dąży, kierując tam również człowieka. Ostatecznym dziełem tej sprawiedliwości będzie oddzielenie "błogosławionych", "sprawiedliwych", od "przeklętych" oraz odpowiednia zapłata za dokonane czyny.
Liczne portale kościołów średniowiecznych ozdobione są symbolicznymi przedstawieniami scen sądowych. Portal katedry w Chartres przedstawia scenę sławnego sądu Salomona, jako kwintesencję ludzkiej mądrości i wyroku. Król Salomon siedzi na tronie i wypowiada wyrok o dziecku, o które pokłóciły się dwie matki. U góry łuku widać inną scenę sądową. Tutaj nie człowiek, lecz Bóg okazuje swoją sprawiedliwość. Wysoko, na obłokach nieba, przedstawiony jest Bóg wśród swoich aniołów. U dołu na ziemi cierpi Hob, leżący na łożu boleści, otoczony przez swoich przyjaciół, żonę i kusiciela, któremu Bóg pozwolił, by wystawił Jego sługę na tak ciężką próbę wierność. Cała scena prowokuje pytanie: czyż Bóg jest naprawdę sprawiedliwy? Ale odpowiedź, której Hiob i jego losy dają na końcu biblijnej opowieści, brzmi jednocnzacznie: Bóg jest sprawiedliwy i przeprowadza swą sprawiedliwość, chociaż człowiek niekiedy nie potrafi przejrzeć Bożych dróg ani Bożych zamiarów.
Idea sprawiedliwości Boga ma ścisły związek z przekazaną nauką o Jego miłości: On jest Miłością.
We Florencji, w jednym z licznych pałaców tego miasta, stoi biały, marmurowy posąg, pochodzący jeszcze z czasów pogańskich. Przedstawia on matkę, która w nie dającym się wyrazić przerażeniu stara się zasłonić własnym ciałem swoje dzieci przed nadlatującymi śmiercionośnymi strzałami. Jest to Niobe. Opowiadano o niej, że była szczęśliwą matką 6 synów i 6 córek. Ale pewnego dnia poszczyciła się swym macierzyńskim szczęściem przed boginią Letho, która posiadała tylko dwoje dzieci - Apollina i Artemidę. Letho zapłonęła zazdrością i nienawiścią. I nie uspokoiła się, aż jej syn i córka strzałami wypuszczanymi ze swych srebrnych łuków nie pozabijały wszystkie dzieci Niobe. Dokonało się to na oczach Niobe. Dzieci ginęły pojedynczo, chroniąc się przed śmiercią na kolanach i w objęciach swej matki. Ból owej nieszczęśliwej matki doszedł do takiego natężenia, że Niobe w tym bólu skamieniała. O tym, że bogowie byli zazdrośni i starali się szkodzić ludziom można przeczytać w mitologii greckiej czy rzymskiej. Wiedziano także o tym, że nad całym światem panuje srogi, nietykalny, wszystkowiedzący, trzymający w ręku miecz katowski i nieubłaganie karzący wszelką zbrodnię Bóg. Lecz nie powstała wśród starożytnych myśl, że ten potężny i straszliwy Bóg jest również pełen miłości wobec swych stworzeń.
To, że Bóg jest miłością znaczy, że ma upodobanie w tym, co stworzył. Nie chce też, aby Jego stworzenia zginęły, ale pragnie ich szczęścia.
W Starym Testamencie wielokrotnie przedstawiany jest Bóg jako rządzący, Pan, niekiedy pełen gniewu, lecz równocześnie jest On opiekuńczy. To rozróżnienie między Bogiem opiekuńczym, a niosącym zniszczenie, jest szczególnie wyraźne w momencie, gdy postępowania Boga wydają się równoczesne. Dla Hioba doświadczenie szczęścia płynącego z faktu istnienia Boga, który jest przyjacielem, nie przekreśla faktu istnienia Boga, który dopuszcza cierpienie. Hiob mówi o Bogu, który jest wysoko: "Teraz mój Świadek jest w niebie, Ten, co mnie zna, jest wysoko" (Hi 16, 19), a jednocześnie jest świadom, że On jest jego ratunkiem: "Lecz ja wiem: Wybawca mój żyje, na ziemi wystąpi jako ostatni. Potem me szczątki skórą odzieje, i ciałem swym Boga zobaczę. To właśnie ja Go zobaczę, moje oczy ujrzą, nie kto inny; moje nerki już mdleją z tęsknoty" (Hi 19, 25 - 27). Wiara Hioba w Boga, który jest Miłością, próbowana była doświadczeniem surowości dróg, na które Bóg zezwolił go zaprowadzić chorobie, opuszczeniu i cierpieniu.
Czyśćcowy stan duszy pokutującej jest podobny do stanu kontemplacji, w którym największym cierpieniem jest odwlekanie widzenia Boga. Św. Teresa, opisując w "Pałacu duszy" (Mieszkanie Szóste, rozdz. II) stan kontemplującej duszy, pisała: "dusza znajduje się tam tak rozżarzona miłością, iż najmniejsza myśl o możliwej zwłoce śmierci - która jednak uwolnić ją może z więzienia ciała i dopuścić do Oblibieńca - jest jakby strzałą ognistą, jakoby piorunem, raczej czymś więcej niż sobie wystawić można... Jest wtedy poznanie wszystkich zmysłów i wszystkich władz, które je obezwładnia względem wszystkiego, ogrom tego, co potęguje to cierpienie. Boć rozum doskonale pojmuje w tym stanie, jak bolesnym jest dla duszy, odłączoną być od Boga przez to życie, które ją do ziemi przykuwa. Szum nawet powiększa jeszcze jej boleści, przez jasne i żywe poznanie wielkości i doskonałości Boskich. Tak więc, choć osoba, którą widziałam w tym stanie, przyzwyczajoną była do znoszenia wielkich cierpień, nie mogła jednak się wstrzymać od krzyczenia; bo ból, którego doznawała, nie był w ciele, ale w tym, co najgłębszego w duszy... czuła się ona tak strasznie osamotnioną, że żadne towarzystwo ludzi, ani nawet świętych w niebie, ukoić by jej nie mogło; jedynie obecność Świętego świętych nasyciłaby jej żądzę. Wszystko duszę w tym stanie trapi, wszystko ją dręczy; jest jakby człowiek wiszący w powietrzu, który ani na ziemi stopy oprzeć nie może, ani do nieba się wznieść. Pali ją pragnienie, a pragnienie to jest takiej natury, że nie ma wody na świecie, która by je mogła ugasić".
Owocem ogromnego pragnienia zjednoczenia się z Bogiem jest oczyszczenie się duszy czyśćcowej. Powraca ona powoli do swej niewinności, jednocześnie jeszcze bardziej skierowując się do Boga. Jak pisała św. Katarzyna z Genui, w "Traktacie o czyśćcu" (rozdz. 3): "Kiedy dusza powraca do pierwotnej czystości, wówczas błogosławiony instynkt (co w stanie pierwotnej niewinności parł duszę do Boga), który straciła, powraca jej zaraz, i rośnie w niej z tak gwałtownym porwaniem miłości ku Bogu, celowi swemu, że każda chwila, którą musi w oddaleniu od Boga spędzić, męką jest dla niej nieznośną. A męczarnia ta powiększa się jeszcze w miarę, jak się zwiększa w niej poznanie tego najwyższego szczęścia. To samo już pozwala wam sądzić, jakie być musi cierpienie dusz w czyśćcu". Dodała także, że ta straszna tęsknota za Bogiem, "wytwarza w nich jakby ogień, który je pożera".
Nie można inaczej mówić o miłości Boga - tej, którą ma On do człowieka, i tej, którą ma człowiek dla Niego - jak tylko w oparciu o miłość ludzką. Sam Bóg tak postępował, używając naszych, ludzkich odczuć dla zobrazowania swoich. Stosował całą gamę słów, które wyrażały miłość. Psalmista mówił: "Jak się lituje ojciec nad synami, tak Pan się lituje nad tymi, co się Go boją" (Ps 103, 13). Jego ojcowskie uczucie, silne i delikatne, jest tylko jednym z aspektów Jego przywiązania do człowieka. Kiedy człowiek pobłądzi i zdarzy mu się wątpić w Bożą miłość, wówczas On przejawia cechy matki: "Czyż może niewiasta zapomnieć o swym niemowlęciu, ta, która kocha syna swego łona? A nawet, gdyby ona zapomniała, Ja nie zapomnę o tobie! Oto wyryłem cię na obu dłoniach" (Iz 49, 15 - 16). Prorok Jeremiasz, chcąc przypomnieć Izraelowi o miłości Boga do swego ludu, nazywa Go małżonkiem, oblubieńcem, kochającym i wiernym swej wybrańce - Izraelowi (Jr 2, 2 - 37). Miłość Boga jest porównywana także do miłości pasterza do swego stada: "Oto Ja sam będę szukał moich owiec i będę miał o nie pieczę. Jak pasterz dokonuje przeglądu swojej trzody, wtedy gdy znajdzie się wśród rozproszonych owiec, tak Ja dokonam przeglądu moich owiec i uwolnię je ze wszystkich miejsc, dokąd się rozproszyły w dni ciemne i mroczne. (...) Ja sam będę moje owce i Ja sam będę je układał na legowisko - wyrocznia Pana Boga. Zagubioną odszukam, zabłąkaną sprowadzę z powrotem, skaleczoną opatrzę, chorą umocnię, a tłustą i mocną będę ochraniał. Będę pasł sprawiedliwie" (Ez 34, 11 -12. 15 - 16).
Miłość Boga tłumaczy również dziwne określenie "Boga zazdrosnego" (Wj 20, 5; Pwt 4, 24), co znaczy, że Bóg jedyny domaga się od swego ludu miłości wzajemnej i wiernej tylko Jemu. Nawet gniew Boga, który grozi karami - często celowo przejaskrawiony w Starym Testamencie - jest także wyrazem obrażonej nieskończonej Miłości, świadczy więc o Jego umiłowaniu stworzeń.
Bóg, który jest Miłością, jest wierny własnym obietnicom, gdyż chce zbawić człowieka. Wyrazem tej wiernej miłości są, zawierane w sposób wolny i suwerenny, kolejne przymierza z Noe, Abrahamem, całym Izraelem, ale wciąż z myślą o całej ludzkości oraz zapowiedzi dotyczące przyszłego Mesjasza. Ta Miłość jest "wieczysta" (Iz 54, 8): "Bo góry mogą ustąpić i pagórki się zachwiać, ale miłość moja nie odstąpi od ciebie" (Iz 54, 10); "Ukochałem cię odwieczną miłością, dlatego też zachowałem dla ciebie łaskawość" (Jr 31, 3).
Miłość jest zasadniczym rysem woli Bożej, dzięki czemu wszystko istnieje. Ona jest siłą, dzięki której Bóg sprawia, że istnieje świat. Bóg posiada wolę, która z miłości nieustannie "chce" świat, bo "Jakżeby coś trwać mogło, gdybyś Ty tego nie chciał? Jakżeby się zachowało, czego byś nie wezwał? Oszczędzasz wszystko, bo to wszystko Twoje, Panie, miłośniku życia!" (Mdr 11, 25 - 26).