WPROWADZENIE

Religia bezsprzecznie jest jednym z istotnych czynników każdej kultury, Biblia natomiast przede wszystkim jest księgą religijną, która nie tylko przedstawia religię narodu wybranego i początki religii chrześcijańskiej, ale w większym jeszcze stopniu dla tych religii stanowi podstawę normatywną. Z Biblii czerpią one zasady wiary i Biblia ustanawia ich kształt, organizację wewnętrzną i zewnętrzną. Kształtując religie, Biblia spełniła także olbrzymią rolę kulturową, stąd problematyka religijna, związana z Biblią, nie może być obca uprawianemu w Katedrze Teologii i Informatyki Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie kierunkowi badań, zajmującemu się Biblią w kulturze świata. 
W naszych rozważaniach chcemy zobaczyć ogólne tło religii Izraela, aby w ten sposób przygotować grunt dla ujęcia tej religii w kontekście innych religii, przede wszystkim tych, z którymi religia Izraela stykała się na swej historycznej drodze. Były to religie Lewantu, Egipcjan, Mezopotamii, Anatolii, Persji, Grecji i Rzymu. 
Najkrótszą odpowiedzią na pytanie o stosunek religii Izraela do innych religii jest następujące rozwiązanie, które jednak okazuje się bardzo nieadekwatne i oparte na nieprawidłowych uogólnieniach. Mówi ono, że religia Izraela jest jedyną prawdziwą religią, że w starożytności była to jedyna religia w pełni monoteistyczna, że na skutek objawienia Bożego, które przekazało Izraelowi tę religię, jest ona zupełnie odrębna od wszystkich innych i nie potrzebuje żadnych ich inspiracji, nie musi korzystać z żadnych wzorów, ani w dziedzinie treści wiary, ani w organizacji kultu, jest zupełnie oryginalna, a wszystkie inne religie – politeistyczne i tym samym błędne – są dla niej jedynie poważnym zagrożeniem, przed którym trzeba się było stanowczo bronić.
Nie kwestionujemy prawdziwości religii Izraela i jej objawionego charakteru. Bóg jednak, jak zawsze, posłużył się drugorzędnymi przyczynami dla osiągnięcia swego celu, a zatem to, co było dobre i prawdziwe w innych religiach, mogło być wykorzystane również na zasadzie wzajemnego oddziaływania w religii Izraela. Jest prawdą, że w konkretnych warunkach religie ościenne były zagrożeniem dla religii Izraela, gdy Izraelici nie dorastali do wymagań swojej religii i pod wpływem politycznej przemocy lub ulegania namiętnościom wprowadzali do swego życia religijnego wygodne dla siebie elementy innych religii. Z tym niebezpieczeństwem Biblia podejmuje zdecydowaną walkę, która przejawia się między innymi krytyką obcych religii za pomocą satyry skierowanej przeciw obcym bogom.
To, z punktu widzenia obrony religii, słuszne i skuteczne postępowanie, okazało się jednak fatalne dla rozumienia innych religii i jest powodem, że do dziś deprecjonujemy religie pozabiblijne i ich właściwie nie rozumiemy. 
W rzeczywistości religia Izraela przejęła wiele elementów obcych religii i pozostała, mimo swej odrębności, w ogólnym kręgu religii starożytnych. Tych zapożyczeń nie trzeba się wstydzić, ani zapierać, one także nie szkodzą wyjątkowości, jaką religia Izraela bezapelacyjnie posiada. Korzystając z licznych zapożyczeń religia Izraela potrafiła wkomponować je w swoją oryginalność i połączyć z tym, co tę oryginalność stanowi. 
Rozpatrywanie więc religii Izraela w kontekście religii ościennych nie może zredukować się do wygodnego schematu: prawda i fałsz, dobro i zło. Obraz jest o wiele bogatszy i oczywiście także ciekawszy. Postaramy się go ukazać. 

Na początku trzeba jeszcze zaznaczyć, że nasze błędne i deprecjonujące patrzenie na religie starożytne swoją przyczynę znajduje nie tylko w krzywym zwierciadle, jakie stworzyła troska Biblii o zabezpieczenie religii Izraela przed zgubnymi wpływami religii ościennych, ale także poznawanie tych religii dokonało się poprzez fałszujące okulary oceniania wyrywkowo znajdowanych fenomenów religijnych i to jeszcze w świetle współczesnych religii monoteistycznych. Stąd na przykład z powodu wielorakich form przedstawiania bóstwa wszystkie religie uznano za z gruntu politeistyczne. Sprzyjała temu także wymyślona zza biurka i nie mająca pokrycia w eksperymentalnych faktach ewolucyjna teoria rozwoju religii, według której pierwotnym stanem była bezreligijność, potem pojawił się kult sił przyrody i kult zmarłych, które przez fetyszyzm i totemizm doprowadziły do wykształconych panteonów znanych politeistycznych religii starożytności, a dopiero potem pojawił się monoteizm. Schemat ten okazał się zupełnie błędny, postawiony na głowie, ale jeszcze dziś znajduje wielu zwolenników i zakorzenił się w pseudonaukowych publikacjach.
O początku i rozwoju religii będzie należało pomówić później, a tymczasem zauważmy jeszcze, że gdyby po jakimś dłuższym czasie religia katolicka przestała istnieć i zostałaby odkrywana tak, jak odkrywano na przykład religię starożytnych Egipcjan, czy innych ludów starożytnych, niezawodnie byłaby ogłoszona za politeizm z trójką naczelnych bogów, w tym jeden byłby uznany za bóstwo zoomorficzne (Duch Święty jako gołębica), z całą plejadą bóstw podrzędnych, charakteryzujących się różnymi atrybutami, wśród których liczne bóstwa żeńskie wyróżniały by się w niebieskiej hierarchii. Na tym przykładzie trzeba się nauczyć wielkiej ostrożności w wyciąganiu wniosków na temat religii z poznanych szczegółów, dopóki nie można poznać zasadniczych założeń danego systemu religijnego.

Wprowadzenie, które zamieszczamy na początku naszych rozważań,  pokazuje wyraźnie, że podjęty problem jest z pewnością wieloaspektowy, wymaga wnikliwych studiów, a niejednokrotnie rewizji zastanych stereotypów w naszym myśleniu. Problem ten postaramy się ująć w postaci szeregu punktów, z których pierwszym będzie zapoznanie się z biblijną satyrą skierowaną przeciw bóstwom obcym. Mówiliśmy o niej, że była jednostronna, z kolei można ją dobrze rozumieć jako skuteczną obronę czystości własnej religii, a przede wszystkim jest jakimś realnie istniejącym zjawiskiem na styku religii Izraela i religii ościennych. Z faktami się nie dyskutuje, można jedynie starać się je dobrze zrozumieć. W historycznym kontekście satyrę rozumiemy jako skuteczne narzędzie obrony religii, choć nie może ona wyrażać pełnej relacji religii Izraela w stosunku do innych religii. 

Nasze studium po omówieniu biblijnej satyry przeciw obcym bogom  poprowadzimy poprzez kilka ważnych etapów, z których pierwszym będzie zastanowienie się nad religią jako taką. Tu także pojawi się dziś bardzo ważne w rozważaniach religioznawczych pojecie sacrum. Następnie postawimy problem powszechności religii, który będzie wskazywał na fakt zakorzenienia religii w naturze ludzkiej. Rozważymy zatem znaczenie stwierdzenia, że człowiek jest istotą religijną i zapytamy o przyczynę tego faktu. Wiedząc o powszechności religii, trzeba zapytać o jej pochodzenie, a także o stadia rozwojowe w przemianach religii, jakie historia może odnaleźć. Wiemy już, że nie może to być schemat ewolucyjny, a o właściwą odpowiedź postaramy się w toku dalszych rozważań. 
Dopiero po poznaniu tych wszystkich fundamentalnych zagadnień dla zrozumienia fenomenu religii, można śledzić religię Izraela oraz inne religie w ich wzajemnych relacjach. Pierwszorzędnym celem naszych rozważań jest uchylić wspomniany już obraz, który sugeruje, że wszystkie religie trzeba oceniać negatywnie, a jedynie religia Izraela jest pozytywna. Religia ta w porównaniu z innymi okaże się jeszcze bardziej wartościowa, gdy uznamy prawdziwe wartości religii jako takiej i poszczególnych jej realizacji w historii ludzkości. Na tle dobra, jakie znajduje się we wszystkich religiach, interesująca nas szczególnie religia Izraela okazać się powinna w pełniejszym świetle prawdy, dobra i piękna. 
Szczegółowe przedstawienie religii Izraela i religii ościennych, a następnie kompletne ich porównanie przekracza ramy naszego opracowania i wymaga osobnego studium, dla którego niniejsza praca, o ogólnym tle, a nie o poszczególnych aspektach, będzie mogła stanowić odpowiednie wprowadzenie.

Po tych wstępnych uwagach zajmiemy się tą relacją, którą możemy śledzić już przy pobieżnym czytaniu Starego Testamentu, raz jeszcze podkreślamy, że nie wyraża ona całości rozważanego problemu.